İstanbul Yapay Zeka Etiği Bildirgesi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nün ev sahipliğinde ve farklı üniversitelerden akademisyenlerin katkısıyla yürütülen çalıştay sürecinin ardından 18 Mayıs 2026 tarihinde kamuoyuna sunuldu. İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü Mavi Salon’da gerçekleştirilen toplantıda bildirgede yer alan yedi esasın düşünsel arka planı ele alındı; yapay zeka meselesi insan failliği, adalet, sorumluluk, mahremiyet, yaratıcılık, denetim ve gözetim başlıkları bakımından kapsamlı biçimde değerlendirildi.
Etkinliğin açış konuşmasını İstanbul Üniversitesi Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Mehmet Adak yaptı. Adak, yapay zekanın yalnızca teknik bir gelişme alanı olarak değil, insanı, kurumsal yapıları ve ortak yaşamı etkileyen çok yönlü bir mesele olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Bu çerçevede bildirgenin, yapay zeka çağında insanın konumunu, sorumluluk ilişkilerini ve etik sınırları yeniden düşünme bakımından önemli bir katkı sunduğu ifade edildi.
Ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü Başkanı Prof. Dr. Nedim Yıldız, İstanbul Yapay Zeka Etiği Bildirgesi’nin ortaya çıkış sürecini, dayandığı düşünsel çerçeveyi ve metnin özgün katkısını değerlendirdi. Yıldız, bildirgenin kısa süreli bir hazırlığın ürünü olmadığını; altı ila yedi aylık bir çalıştay süreci sonunda oluştuğunu belirtti. Bu süreçte yapay zeka etiği alanında yayımlanmış seksenin üzerinde ulusal ve uluslararası metnin tarandığını; farklı kurumsal belgelerin, rehberlerin, strateji metinlerinin ve üniversite politikalarının birlikte incelendiğini ifade etti. Bildirgenin mevcut literatürü tekrar etmekle yetinmediğini; özellikle insan failliğini, sorumluluğu ve insanın kendi eylemlerinin öznesi olarak korunması sorununu merkeze alması bakımından özgün bir yönelim taşıdığını vurguladı.
Program kapsamında bildirgede yer alan yedi esas, ilgili konuşmacılar tarafından ayrı ayrı değerlendirildi. Doç. Dr. Tacettin Ertuğrul, adalet esasını ele aldığı konuşmasında yapay zeka sistemlerinin geçmiş veriler üzerinden işleyen süreçler olduğunu, bu nedenle toplumsal eşitsizlikleri ve önyargıları yeniden üretme riski taşıdığını belirtti. Adaletin yalnızca herkese aynı ölçütün uygulanması anlamına gelmediğini; tarihsel ve toplumsal konumları dikkate alan bir hakkaniyet anlayışını gerektirdiğini ifade etti.
Doç. Dr. Mehtap Doğan, faillik esasını değerlendirirken yapay zeka sistemlerinin giderek daha otonom görünmesinin insan sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını vurguladı. Fail olanın insan olduğunu, kararın ve eylemin nihai kaynağının insan olarak kalması gerektiğini belirtti. Özellikle yüksek riskli alanlarda, geri döndürülemez sonuçlar doğurabilecek karar süreçlerinde “kararı kim verdi?” sorusunun temel önem taşıdığı ifade edildi.
Prof. Dr. Kurtul Gülenç, hesap verebilirlik ve şeffaflık esasını ele aldı. Gülenç, yapay zeka sistemlerinin işleyişinin kapalı ve yalnızca uzmanların anlayabileceği teknik süreçler olarak bırakılmasının yeterli olmadığını; bu süreçlerin kamusal bakımdan sorgulanabilir ve anlaşılabilir olması gerektiğini belirtti. Bireylerin kendileri hakkında işleyen sistemleri anlayabilmeleri, itiraz edebilmeleri, sorumlu aktörlere ulaşabilmeleri ve gerektiğinde hesap sorabilmeleri etik ve kurumsal açıdan zorunlu bir koşul olarak değerlendirildi.
Prof. Dr. Aydın Topaloğlu, insanın araçsallaştırılamayacağı esasını değerlendirdi. Topaloğlu, insan onurunun yapay zeka tartışmalarında dışarıdan eklenmiş ikincil bir değer değil, temel bir ölçüt olarak ele alınması gerektiğini ifade etti. İnsanın verimlilik, güvenlik ya da maliyet azaltma gibi gerekçelerle veri kaynağına, kullanıcı profiline veya sınıflandırılabilir bir nesneye indirgenemeyeceğini vurguladı. Bu nedenle yapay zeka süreçlerinin insanı ikincilleştirecek biçimde kurgulanamayacağı belirtildi.
Doç. Dr. N. Murad Omay, yaratıcılığın sürdürülebilirliği esasını ele aldı. Omay, yapay araçlardan yararlanmanın tek başına sorun olarak görülemeyeceğini; asıl meselenin insanın yaratıcı kapasitesini, düşünme gücünü ve kendisini belirleme imkanını terk etmeye başlaması olduğunu ifade etti. Bilimde, sanatta ve düşünsel üretimde yapay araçların destekleyici bir işleve sahip olabileceği, ancak insanın bu süreçlerin öznesi olma konumundan çekilmesinin ciddi bir aşınmaya yol açabileceği vurgulandı.
Prof. Dr. Funda Günsoy Turowski, mahremiyet esasını geniş bir çerçevede değerlendirdi. Günsoy Turowski, mahremiyetin yalnızca veri gizliliği ile sınırlı olmadığını; bireyin kendi yaşamı, tercihleri, değer yönelimleri ve iç dünyası üzerinde söz sahibi olabilmesini mümkün kılan temel bir alan olduğunu ifade etti. Dijital ortamda mahremiyet kaybının yalnızca bir bilginin açığa çıkmasıyla sınırlı kalmadığı; davranışların öngörülmesi, tercihlerin yönlendirilmesi ve kişinin kendi yaşamı üzerindeki tasarruf imkanının daralması gibi sonuçlar doğurduğu belirtildi.
Dr. Öğr. Üyesi Arzu İbişi Temelli, denetim ve gözetim esasını ele aldı. Temelli, yapay zeka sistemlerinin yalnızca teknik uygunluk bakımından değil, etik sonuçları, sorumluluk ilişkileri ve insanı araçsallaştıran etkileri bakımından da denetlenmesi gerektiğini ifade etti. Bu çerçevede bağımsız, çok paydaşlı ve sürekli işleyebilen denetim mekanizmalarının önemi vurgulandı. Denetimin dar anlamda bir idari prosedür olarak değil; özgürlük, adalet ve insan onurunu koruyan kurumsal bir güvence olarak düşünülmesi gerektiği belirtildi.
Etkinlikte bildirge esaslarının yanı sıra iki özel konuşma da yer aldı. Doç. Dr. Çetin Türkyılmaz, yapay zekayı Kant üzerinden değerlendirdi. Konuşmasında insanın amaç olarak düşünülmesi, araçsallaştırılamaması, akıl, özerklik ve ahlaki sorumluluk meseleleri üzerinde durdu. Yapay zeka tartışmasının yalnızca teknik imkanlar üzerinden değil, insanın kendi eylemlerinin kaynağı olma niteliği ve ahlaki konumu bakımından da düşünülmesi gerektiği ifade edildi.
Prof. Dr. M. Ertan Kardeş’in toplantıya gönderdiği metin ise Doç. Dr. Tacettin Ertuğrul tarafından katılımcılarla paylaşıldı. Metinde yapay zekanın politik boyutu geniş bir kavramsal çerçevede ele alındı. Total, totalité ve totalisant kavramları üzerinden yapay zeka sistemlerinin yalnızca teknik araçlar olarak değil, toplumsal algıyı, ilişkileri ve yönelimleri dönüştürebilen yapılar olarak düşünülmesi gerektiği vurgulandı. Walter Benjamin’in fantazmagoria kavramı üzerinden yapay zeka ile emek, iş ve toplumsal algı arasındaki ilişki tartışıldı; Paul Virilio’nun hız kavramı bağlamında teknik süreçlerin hızlanmasının karar, algı, denetim ve toplumsal deneyim üzerindeki etkilerine dikkat çekildi.
Etkinlik boyunca yapılan konuşmalar, İstanbul Yapay Zeka Etiği Bildirgesi’nin yalnızca sonuç olarak kaleme alınmış bir metin olmadığını; uzun süreli bir düşünsel emeğin, farklı üniversitelerden katkı sunan akademisyenlerin ortak çalışmasının ve yapay zeka meselesini insan, sorumluluk, adalet, mahremiyet, yaratıcılık, denetim ve gözetim ekseninde yeniden düşünme çabasının ürünü olduğunu ortaya koydu.
Bu yönüyle İstanbul Yapay Zeka Etiği Bildirgesi, yapay zeka alanında yürütülen güncel tartışmalara yalnızca teknik riskler ve imkanlar üzerinden değil; insanın korunması, sorumluluğun görünür kılınması ve ortak yaşamın etik sınırlarının yeniden düşünülmesi bakımından katkı sunmayı amaçlayan önemli bir girişim olarak kamuoyuyla paylaşılmış oldu.