Bölüm

Tarihçe

İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün tarihi, hem İstanbul Üniversitesi’nin modern bir üniversite olarak teşkilatlanmasıyla hem de Türkiye’de modern felsefe öğretiminin ortaya çıkışıyla iç içe geçmiş durumdadır. Bugünkü anlamıyla üniversitenin temeli, 12 Ağustos 1900 tarihinde Darülfünun-ı Şahane nizamnamesinin yürürlüğe girmesiyle atılır; bu tarihte Yüksek Din İlimleri (Ulum-ı Aliye-i Diniye), Matematik ve Doğa Bilimleri (Ulum-ı Riyaziye ve Tabiiye), Edebiyat, Mekteb-i Hukuk ve Mekteb-i Tıbbiye fakülteleriyle kurumsal yapı resmileşir. Edebiyat Fakültesi de bu çerçevede Edebiyat, Tarih ve Felsefe bölümleriyle birlikte düşünülür ve böylece İstanbul’da modern anlamda felsefe öğretimi, Darülfünun çatısı altında süreklilik kazanmaya başlar.

Darülfünun’un kuruluşunda Edebiyat Şubesi’nin dersleri arasında “Hikmet-i Nazariye” başlığı altında İlm-i Ahvâl-i Nefs, Mantık, Ahlak ve Estetik yer alır. Bu dersler, hem klasik “hikmet” geleneğinin devamını, hem de modern felsefe disiplinlerine geçişi temsil eder. 1900’de başlayan bu çizgi kesintiye uğramadan sürer ve İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün kurumsal kökeni, bu tarihsel başlangıca dayanır. Kuruluş yıllarında eğitim süresi üç yıl olarak belirlenmiş, haftalık ders saatleri 11–13 saat arasında değişmiş; ilerleyen yıllarda, dönemin eğitim politikalarına paralel olarak program yapısı ve süreleri yeniden düzenlenmiştir.

1912 yılında Maarif Nezareti, Darülfünun’un Ulum-ı Aliye-i Diniye ve Edebiyat şubeleri için yeni bir program hazırlanmasını ister. Bu yeni düzenlemede Edebiyat Şubesi, Felsefe, Tarih-Coğrafya ve Lisan olmak üzere üç kısma ayrılır; eğitim süresi iki yıla indirilir ve Felsefe kısmına Arap Felsefesi ile Sosyoloji dersleri eklenir. Böylece hem İslam düşüncesi hem de modern sosyal bilimlerin felsefe programına eklemlenmesi hedeflenir. Bu dönemde seçmeli ders sistemi getirilmiş, öğrencilerin zorunlu derslere ek olarak diğer kısımlardan ders seçmeleri teşvik edilmiştir. 1915 Nizamnamesi’nde ise Mantık, Ahlak, Terbiye, Ruhiyat, İçtimaiyat, Felsefe Tarihi, Metafizik ve İslam Felsefesi derslerinin verileceği belirtilir; bu çeşitlilik, felsefe eğitiminin daha erken bir tarihte bile geniş bir yelpazeye sahip olduğunu gösterir.

Aynı yıllarda, Medresetü’l Mütehassısîn’de de felsefe dersleri okutulur. Bu kurumda yer alan Hikmet ve Kelam bölümü, Tasavvuf, İslam Felsefesi Tarihi, Hikmet-i İlahiye, Mantık, Felsefe, Ahlak, Umumi Felsefe Tarihi, Dinler Tarihi ve İslam Dini gibi dersleri içerir. Felsefe derslerinin hem Darülfünun’da hem de medrese kökenli kurumsal yapılarda yer alması, İstanbul’daki düşünce hayatında felsefenin hem modern hem klasik kanallardan beslendiğini gösterir. 1924 düzenlemelerinde Edebiyat Fakültesi’nde İslam Felsefesi, İçtimaiyat, Ahlak, Felsefe Tarihi, Ruhiyat ve Mantık; İlahiyat Fakültesi’nde ise İçtimaiyat, Ruhiyat, Ahlak, İslam Felsefesi Tarihi, İçtimai Ruhiyat, Felsefe Tarihi, Dinler Tarihi ve Felsefesi dersleri yer alır. Böylece felsefe, üniversite bünyesinde birden fazla fakülteye yayılan bir disiplin halini alır.

1929’a gelindiğinde Felsefe Bölümü üç kürsüye ayrılmıştır: Felsefe Tarihi, Ruhiyat ve Sosyoloji. Bölüm öğrencilerine İslam Felsefesi, Terbiye ve Ahlak dersleri de program dâhilinde sunulur. 1931 tarihli düzenlemelerde, Edebiyat Fakültesi’nde “asli” ve “ihtisas” dersleri ayrımı yapılır; Felsefe Bölümü için dört asli (Felsefe Tarihi, Terbiye, İçtimaiyat, Ruhiyat) ve dört ihtisas (Metafizik, Mantık, Ahlak, İslam Felsefesi) dersi belirlenir. 1932’de program: Ruhiyat, Mantık, Metafizik, İslam Felsefesi, Terbiye, İçtimaiyat ve Ahlak, Felsefe Tarihi derslerinden oluşur. Bu tabloda görülen genişlik, İstanbul Felsefe’nin daha erken dönemde bile salt soyut bir spekülasyon alanı olarak değil, ruhbilimden sosyolojiye, eğitimden İslam düşüncesine kadar uzanan geniş bir araştırma sahası olarak kurgulandığını ortaya koyar.

Bölümün ilk hocaları ve verdikleri dersler bu tabloyu daha somut hale getirir. Ahmet Mithat Efendi Felsefe Tarihi, Dinler Tarihi ve Umumi Tarih; Hüseyin Cahit Yalçın Felsefe ve Estetik; Filibeli Ahmet Hilmi Metafizik; Emrullah Efendi Hikmet-i Nazariye ile Terbiye ve Tedris; Mehmet Ali Ayni Felsefe Tarihi; Ziya Gökalp İçtimaiyat; Rıza Tevfik Felsefe ve Estetik; Babanzade Ahmet Naim ise Felsefe, Mantık ve Ruhiyat derslerini yürütmüştür. 1933 Reformu’na kadar Darülfünun’da ders veren hocaların büyük kısmı, bugünkü anlamda doktora derecesine sahip olmamakla birlikte, modern Batı felsefesini, İslam düşüncesini ve toplumsal sorunları felsefi bir dille tartışan, yoğun bir yayın faaliyetinde bulunan isimlerdir. Ahmet Mithat’ın Felsefe ve Feylosoflar, Ben Neyim? gibi eserleri; Filibeli Ahmet Hilmi’nin Hangi Felsefe Ekolünü Kabul Etmeliyiz? ve diğer dini-felsefi metinleri; Rıza Tevfik’in Mufassal Kamus-ı Felsefe’si; Babanzade Ahmet Naim’in felsefe ve ahlak kitapları; İzmirli İsmail Hakkı, Mehmet Ali Ayni, Şekip Tunç, Mehmet İzzet, Hilmi Ziya Ülken gibi isimlerin çalışmaları, bu dönemde felsefenin hem kavramsal düzeyde hem de kavramsal-siyasal tartışmalar düzeyinde işlendiğini gösterir.

1920’ler ve 30’lar boyunca Felsefe Bölümü, kürsü sistemi temelinde şekillenen bir yapıya sahiptir. 1919 Nizamnamesi’nde kürsüler, fakültelerin esaslı meslek dersleri etrafında örgütlenen birim olarak tanımlanmış; yeni kürsü açma, kapatma ya da ders ekleme-kaldırma süreçleri Müderrisler Meclisi’nin kararı ve maarif yönetiminin onayına bağlanmıştır. 1929’da Edebiyat Fakültesi’nde üçü edebiyat, üçü tarih, üçü felsefe, ikisi coğrafya şubelerine ait olmak üzere toplam on bir kürsü bulunmaktadır; Felsefe Şubesi Felsefe Tarihi, Ruhiyat ve İçtimaiyat kürsülerini içerir. Bu yapı, felsefenin hem tarihsel hem psikolojik hem de toplumsal boyutlarının kurumsal düzeyde tanındığını ve ayrı kürsüler halinde temsil edildiğini gösterir.

1933 Üniversite Reformu, İstanbul Üniversitesi’nin tamamında olduğu gibi Felsefe Bölümü’nde de köklü değişiklikler yaratır. Reformla birlikte Darülfünun kapatılmış, modern üniversite düzeni içinde İstanbul Üniversitesi kurulmuş; bazı hocalar tasfiye edilirken, Almanya başta olmak üzere Avrupa üniversitelerinden çok sayıda yabancı profesör davet edilmiştir. Felsefe Bölümü’nde, bilim felsefecisi Hans Reichenbach lojistik, bilim felsefesi ve mantık alanlarında; Ernst von Aster felsefe tarihi alanında; Walter Kranz Antikçağ felsefesi alanında; Heinz Heimsoeth Kant ve fenomenoloji; Joachim Ritter varoluşçuluk; Freytag von Löringhoff mantık; Wilhelm Peters davranış psikolojisi; Gerhard Kessler sosyoloji ve iktisat sosyolojisi gibi konularda dersler vermiştir. Bu dönem, Reichenbach’ın mantıkçı pozitivizmi ve lojistik ağırlıklı yaklaşımıyla, von Aster ve Kranz’ın tarihsel felsefe ve metin merkezli anlayışının bir arada bulunduğu, dolayısıyla hem analitik hem tarihsel çizgilerin güçlendiği bir dönemdir.

1933–1950 arası, sıklıkla “yabancı hocalar dönemi”dir. Reichenbach’ın seminer usulünü, bilim felsefesi ve olasılık mantığına dayalı düşünme biçimini, von Aster’in felsefe tarihini “felsefe üzerine felsefe” olarak ele alan yaklaşımını, Kranz’ın Antik felsefe dersleriyle felsefe tarihinin temellerini güçlendiren katkısını ve Heimsoeth’in Kant ve fenomenoloji okumalarının etkisini göz önüne aldığımızda, İstanbul Felsefe’nin bu dönemde Avrupa felsefe dünyasıyla doğrudan temas kuran bir merkez haline geldiği söylenebilir. Aynı zamanda bu süreç, Hilmi Ziya Ülken, Nusret Hızır, Macit Gökberk, Takiyettin Mengüşoğlu gibi yerli hocaların da Almanya’da eğitim görerek geri döndükleri, modern araştırma anlayışını içselleştirdikleri bir dönemdir.

1950’lerden itibaren Felsefe Bölümü, “doktoralı yerli hocalar”ın sorumluluğuna geçer ve tarihinin üçüncü büyük evresine girer. Macit Gökberk, Takiyettin Mengüşoğlu, Halil Vehbi Eralp, Mazhar Şevket İpşiroğlu, Hüseyin Batuhan, Bedia Akarsu, İsmail Tunalı, Nihat Keklik, Nermi Uygur gibi isimler, hem kendi doktora çalışmaları hem de bölümde yürüttükleri ders ve seminerlerle, İstanbul Felsefe’nin kurumsal kimliğini belirleyici bir şekilde şekillendirirler. Bu kuşak, bir yandan Alman üniversite geleneğinin seminer tarzı, metin çalışması ve sistematik felsefe anlayışını sürdürmüş; diğer yandan Türkçe literatüre kazandırdıkları eserlerle felsefe dilinin yerleşmesine, felsefi kavramların Türkçede karşılık bulmasına ve felsefe eğitiminin yaygınlaşmasına öncülük etmiştir.

1942’de başlatılan doktora programı, İstanbul Felsefe’yi yalnızca lisans eğitiminde değil, lisansüstü düzeyde de ülkenin merkezi hâline getirir. 1942–1956 arasında on, 1964–1990 arasında onlarca kişi bu programdan doktora derecesi alır. Doktora tezlerinin konuları, ahlak, bilgi, varlık, estetik, bilim, dil ve kültür, aydınlanma, siyaset, iktisat, insan, algı, mantık, Sokrates öncesi felsefe, metafizik, sanat, tarih gibi felsefenin hemen her alanına yayılmıştır. Bu tezlerden yetişen pek çok akademisyen, Türkiye’de kurulan yeni felsefe bölümlerinin kurucu kadrolarını oluşturmuş; böylece İstanbul Felsefe, yalnızca kendi öğrencilerini değil, diğer üniversitelerdeki felsefe bölümlerini de yetiştiren bir “ana kaynak” haline gelmiştir.

Reform öncesi ve sonrası dönemler çoğu zaman kopuk iki evre gibi anlatılsa da, aslında arada güçlü bir süreklilik bulunur. Reform öncesi hocalar, modern Batı felsefesini tanıtan, onu Osmanlı-Türk düşünce dünyasına aktaran ve yerel sorunlarla ilişkilendiren bir yapı kurmuş; yoğun çeviri ve telif faaliyetleriyle felsefi literatürün oluşmasına katkı sağlamışlardır. Reform sonrası kuşak ise bu zemini devralmış, teknik düzeyi yükseltmiş, doktora sistemi ve seminer kültürüyle felsefe öğrenimini “meslekten felsefecilik” boyutuna taşımıştır. Her iki dönemin ortak noktası, felsefeyi yalnızca kuramsal bir uğraş olarak değil, toplumsal, kültürel ve siyasal sorunlarla ilişki içinde düşünen bir disiplin olarak görmeleridir.

Bugün İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü, bu çok katmanlı tarihsel birikimi Felsefe Tarihi, Mantık, Sistematik Felsefe ve Türk-İslam Düşünce Tarihi anabilim dalları üzerinden sürdüren; lisans ve lisansüstü düzeyde programlarıyla hem klasik hem çağdaş felsefe alanlarında eğitim ve araştırma yapan; Türkiye’de felsefe eğitimi ve araştırmasının tarihsel omurgasını oluşturan kurumların başında gelmektedir. Bölüm, geçmişinden devraldığı Darülfünun mirasını, modern üniversite anlayışı, uluslararası akademik bağlar ve yeni kuşak araştırmacılarla harmanlayarak, bugün de felsefi düşüncenin geliştirildiği ve aktarıldığı bir merkez olma niteliğini korumaktadır.

Misyon ve Vizyon

Misyon ve Vizyon


Misyon

Bölümümüz, felsefi birikimi yalnızca aktaran değil, aynı zamanda eleştirel bir yöntemle yeniden üreten bir akademik yapı olmayı amaçlar. Ulusal ve uluslararası kültürel mirası, disiplinlerarası işbirliği içinde değerlendirerek çağdaş düşüncenin sorun alanlarını kavramsal bir derinlik ile araştırmayı hedefler.

Felsefenin tarihsel gelişimini, kavramlarını ve yöntemlerini hem kuramsal hem pratik yönleriyle inceleyen bölümümüz, öğrencilerin sorgulama yetkinliği, eleştirel düşünme becerisi, etik duyarlılık, farklı düşünce geleneklerini karşılaştırma yetisi, toplumsal sorumluluk bilinci ve felsefi problem çözme becerileri ile donanmalarını amaçlar.

Bölümümüz, elde ettiği akademik sonuçları toplumla paylaşmayı bir sorumluluk olarak görür; düşünsel üretimin yalnızca üniversite sınırları içinde değil, sanat, kültür, siyaset, çevre, bilim ve teknoloji alanlarına da katkı sunması gerektiğini savunur. Bu doğrultuda bölümümüz, çağın sorunlarına duyarlı bireyler yetiştirmeyi ve felsefi bir tutumun toplumsal yaşamda dönüştürücü bir rol üstlenmesini desteklemeyi misyon edinmiştir.

 

Vizyon

Bölümümüz, felsefi düşüncenin hem akademik hem toplumsal düzeyde etkin bir biçimde varlık göstermesi için ulusal ve uluslararası ölçekte güçlü bir akademik merkez olmayı hedeflemektedir.

Bilimsel, teknolojik ve toplumsal gelişmeleri yalnızca tanımlamakla yetinmeyen; bu gelişmelerin yol açtığı epistemolojik, etik, siyasal, hukuki ve kültürel sonuçları felsefi bir çerçevede irdeleyen ve bunlara ilişkin yeni çözüm imkânları geliştiren bir araştırma ve eğitim ortamı oluşturmak temel vizyonlarımızdandır.

Bu doğrultuda bölümümüz:

  • Kuramsal derinliği olan, fakat aynı zamanda çağdaş sorunlara dokunan çalışmalar yürütmeyi;
  • Farklı üniversiteler, araştırma merkezleri ve akademik topluluklarla uluslararası ortaklıklar kurmayı;
  • Öğrenciler ve öğretim üyeleri için dinamik, üretken ve çok kültürlü bir akademik ortam sağlamayı;
  • Felsefi bilgi üretimini, toplum için erişilebilir hâle getiren yayın, etkinlik, proje ve kamusal felsefe girişimleri geliştirmeyi;
  • Felsefenin güncel sorunlarla ilişkisini güçlendirerek eleştirel düşüncenin toplumsal yaşamda etkili bir araç hâline gelmesine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Bölümümüz, bu hedefleri doğrultusunda, uluslararası standartlarda eğitim veren, disiplinlerarası etkileşimi teşvik eden, felsefi düşünmeyi sürdürülebilir kılan ve topluma yön verebilecek nitelikli bireyler yetiştiren bir akademik birim olmayı vizyon edinmiştir.

 

Bölüm Tanıtımı

Köklü Bir Düşünce Geleneği Üzerine İnşa Edilmiş Eğitim

İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü Lisans Programı, Darülfünun döneminde 1910’lu yıllarda ortaya çıkan ve 1933 Üniversite Reformu sonrasında Hans Reichenbach’ın katkısıyla yeniden yapılandırılan İstanbul Felsefe geleneğinin devamı niteliğindedir. Bu tarihsel miras, yalnızca bölümün akademik kültürünü belirlemekle kalmaz; aynı zamanda programın felsefeyi tarihsel derinliği, sistematik çeşitliliği ve çağdaş düşünceyle etkileşimi içinde ele alan özgün yaklaşımını da şekillendirir.

Bölüm, Türkiye’de modern felsefenin kurumsallaşmasında belirleyici rol oynamış; felsefe tarihinin ve sistematik felsefenin hemen her alanında uzmanlaşmış öğretim üyeleriyle köklü felsefi birikimi sürdürmüştür. Bugün de öğrencilerin felsefi düşünme becerilerini geliştirmeyi, kapsamlı bir metin okuma pratiği kazandırmayı ve onları tarihsel geleneğin yanı sıra güncel tartışmalarla buluşturmayı hedefleyen dinamik bir program yapısına sahiptir.

 

Eğitim Modeli ve Programın Akademik Yapısı

Program, felsefi düşüncenin hem tarihsel hem sistematik yönlerini eşzamanlı olarak takip eden bütüncül bir yapıya sahiptir.
 Lisans eğitimi, dört ana eksen üzerine kuruludur:

  • Felsefe Tarihi: Antikçağ’dan Ortaçağ’a, Modern dönemden Çağdaş felsefeye uzanan geniş bir perspektif
  • Sistematik Felsefe: Ontoloji, epistemoloji, etik, siyaset felsefesi, estetik, bilim felsefesi
  • Mantık: Klasik mantık, modern mantık, argümantasyon, akıl yürütme ve mantık tarihine yönelik uygulamalı çalışmalar
  • Türk-İslam Düşüncesi: İslam felsefesinin temel kavramları, klasik filozoflar, metin çözümlemeleri

 

Programın ilk dört yarıyılı, felsefe tarihini, mantığı ve temel kavramları sistemli biçimde kavratmaya yönelik güçlü bir altyapı sunar.
Beşinci yarıyıldan itibaren öğrenciler, müfredattaki geniş seçmeli ders havuzuyla kendi akademik ilgi alanlarına yönelme fırsatı bulurlar.
 Son yıl, danışman eşliğinde yürütülen bitirme tezi ile öğrencilerin seçtikleri bir alanda derinlemesine araştırma yapmasını sağlar.

Güncel müfredat ayrıntıları için: https://ebs.istanbul.edu.tr/home/dersprogram?id=1109&yil=2025 
 

Disiplinlerarası Yaklaşım ve Formasyon İmkânları

Felsefe Bölümü, öğrencilerin düşünsel gelişimini yalnızca felsefe disipliniyle sınırlandırmayan, sosyal bilimler ve beşeri bilimlerle etkileşimi teşvik eden bir eğitim anlayışına sahiptir.

Öğrenciler, fakülte içinden alan dışı seçmeli dersler aracılığıyla sosyoloji, psikoloji, tarih, sanat tarihi, antropoloji ve hukuk gibi alanlarla ilişki kurabilirler.

Felsefe Grubu Öğretmenliği hedefleyen öğrenciler için formasyon dersleri (Eğitime Giriş, Öğretim Yöntemleri, Sınıf Yönetimi, Eğitim Psikolojisi, Rehberlik, Ölçme-Değerlendirme, Öğretmenlik Uygulaması vb.) fakülte bünyesinde alınabilmektedir.

Ayrıca isteyen öğrenciler için çift anadal, yandal ve Erasmus programı gibi olanaklar mevcuttur.

 

Öğrenci Topluluğu ve Akademik Yaşam

İstanbul Felsefe’nin öğrencileri, bölümün köklü akademik kültürünü yalnızca dersler aracılığıyla değil, aktif bir öğrenci yaşamıyla deneyimler.

Bölümün resmi öğrenci topluluğu olan Felsefe Topluluğu, yıl boyunca:

  • öğrenci kongreleri,
  • metin okuma grupları,
  • film okumaları,
  • tematik atölyeler,
  • konuk akademisyen konuşmaları,
  • tartışma oturumları,
  • kültürel geziler

 

gibi çok sayıda akademik ve sosyal etkinlik düzenler.

Bu etkinlikler, öğrencilerin hem akademik ilgilerini derinleştirmelerine hem de eleştirel tartışma ortamlarında yer almalarına olanak tanır.

 

Felsefe Eğitiminin Kazandırdığı Beceriler

Lisans Programı, öğrencilerin şu becerileri kazanmasını hedefler:

  • Felsefi problemleri kavramsal düzeyde analiz etme,
  • Argüman kurma ve değerlendirme,
  • Akademik araştırma yürütme ve metin yazma,
  • Tarihsel metinleri bağlamı içinde okuma ve yorumlama,
  • Disiplinler arası ilişkileri kavrama,
  • Yöntemli ve eleştirel düşünme pratiği geliştirme.

Bu yetkinlikler, mezunların akademik hayatta olduğu kadar eğitim, kültür-sanat, medya, yayıncılık, araştırma ve düşünce kuruluşları gibi çeşitli alanlarda etkin olmalarını sağlar.

 

Paydaşlar ve İş Birlikleri

İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü, akademik çalışmalarını yalnızca fakülte içi ders ve araştırmalarla sınırlamayan; ulusal ve uluslararası kurumlarla kurduğu çok yönlü iş birlikleriyle öğrencilerine geniş bir entelektüel çevre sunan bir yapıdadır. Bölüm, felsefi düşüncenin farklı ekollerle ve araştırma topluluklarıyla temas içinde gelişebileceği bir ortam yaratmayı amaçlar. Bu doğrultuda Mantık Derneği, Mantık Araştırmaları Derneği, Türkiye Kant Topluluğu, Türkiye Fenomenoloji Topluluğu, Uygulamalı Felsefe Derneği gibi çeşitli akademik topluluklarla düzenli etkileşim içindedir. Bu ortaklıklar sayesinde bölüm öğrencileri ve öğretim üyeleri seminerlere, çalıştaylara, ulusal toplantılara ve tematik okuma gruplarına aktif olarak katılım sağlar.

Bölüm, farklı üniversitelerle de karşılıklı akademik iletişim yürütmektedir. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Uludağ Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi ile düzenlenen söyleşiler, konuk dersleri, metin okuma toplantıları ve felsefi tartışma oturumları öğrencilerin düşünsel üretimlerini farklı akademik çevrelerle paylaşmalarına olanak tanır. İstanbul Üniversitesi Bilgisayar Bilimleri Uygulama ve Araştırma Merkezi ile yapılan çalışmalar ise mantık, teknoloji ve yapay zeka etiği gibi alanlarda disiplinler arası bir tartışma zemini oluşturarak bölümün güncel konularla temasını güçlendirir.

Dış paydaşlarla yürütülen iş birlikleri, bölümün yıl boyunca düzenlediği etkinliklerde de görünür hâle gelir. Felsefe günleri, ulusal ve uluslararası konuşmalar, öğrenci kongreleri, film okumaları, atölye çalışmaları ve tematik seminerler; hem bölüme davet edilen akademisyenlerin hem de dış paydaş kurumların katkısıyla gerçekleştirilmektedir. Öğrenci topluluğu tarafından sürdürülen bu etkinlikler, felsefi tartışmayı ders dışına taşır ve öğrencilerin düşünsel üretime aktif biçimde katılmalarını sağlar.

Bu iş birlikleri, İstanbul Felsefe’nin tarihsel geleneğini çağdaş akademik kültürle buluşturan temel yapı taşlarından biridir. Bölüm, bu sayede öğrencilerine yalnızca kuramsal bir eğitim sunmakla kalmaz; aynı zamanda onları geniş bir akademik ve kültürel ağın parçası hâline getirir. Felsefi düşünmeyi toplumsal, bilimsel ve disiplinler arası bağlamlarda deneyimleme fırsatı sunan bu ilişkiler, bölüm mezunlarının hem akademide hem farklı çalışma alanlarında daha donanımlı ve üretken bireyler olarak yer almalarına katkı sağlar.

Bölüm Tanıtım Sunumu
Arşiv

2007-2014 yılları arasındaki web sitemiz: https://2014.felsefe.istanbul
2015-2018 yılları arasındaki web sitemiz: https://2018.felsefe.istanbul

Bölüm Tarihinden İsimler


BÖLÜM TARİHİNDEN İSİMLER


Ernst von Aster (1880–1948)

Felsefe Tarihi Ordinaryüsü – İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi (1936–1948)

Ernst von Aster, 18 Şubat 1880’de Berlin’de doğdu. İlk ve ortaöğrenimini Berlin’de tamamladı, 1898’de Askanisches Gymnasium’dan mezun oldu. Münich ve Berlin Üniversitelerinde felsefe eğitimi aldı ve 15 Mayıs 1902’de doktorasını tamamladı. Grekçe, Latince, Almanca, Fransızca, İngilizce ve uzun süre yaşadığı İsveç nedeniyle İsveççe bilen von Aster, klasik filoloji ve felsefe tarihine hâkimiyetini geniş bir dilsel altyapı ile destekleyen bir düşünürdü.

Akademik Çalışmaları ve Eserleri

Von Aster, özellikle bilgi teorisi, epistemoloji, klasik Alman felsefesi ve antik felsefe üzerine çalışmalarıyla tanınır. Başlıca eserleri arasında Kant (1909), Prinzipien der Erkenntnislehre (1913), Geschichte der Antiken Philosophie (1920), Geschichte der neueren Erkenntnistheorie (1921), Die Französische Revolution (1925), Geschichte der Englischen Philosophie (1927), Die Philosophie der Gegenwart (1935) ve Türkiye’de çevrilen Bilgi Teorisi ve Mantık (1945) yer almaktadır.

İstanbul Üniversitesi’ne Gelişi ve Görevleri

1936 yılında Felsefe Tarihi Kürsüsü için Hans Reichenbach’ın önerisiyle yurt dışından profesör arayışına giren İstanbul Üniversitesi, Ernst Cassirer’in Göteborg Üniversitesiyle anlaşması üzerine doğrudan von Aster’le irtibat kurdu. Von Aster, 24 Ekim 1936’da Felsefe Tarihi Kürsüsü Ordinaryüsü olarak görevine başladı.

Görev süresince:

  • 1937 Türk Tarih Kongresi’nde İbn Haldun üzerine konferans verdi.
  • 1941’de Hukuk Fakültesi’nde Hukuk Felsefesi dersleri yürüttü.
  • Derslerinin bir kısmı Mazhar Şevket İpşiroğlu tarafından Türkçeye çevrildi.
  • Reichenbach’ın ayrılmasıyla Felsefe Tarihi ve Umumî Felsefe-Mantık kürsülerinin yönetimini birlikte üstlendi.

Von Aster, felsefe tarihinin sistematik felsefeden ayrı düşünülemeyeceğini savunmuş; bilgi teorisinin ve epistemolojik sorunların felsefe tarihinin merkezinde yer aldığını vurgulayarak bölümün akademik anlayışını uzun yıllar şekillendirmiştir. Bu çerçevede Walter Kranz’ın İstanbul’a davet edilmesini önererek bölümün güçlü bir tarihsel felsefe geleneği oluşturmasına katkı sağlamıştır.

Türkiye’deki Etkisi ve Son Yılları

Von Aster’e 1946 yılında Türk vatandaşlığı önerilmiş; bunu büyük bir onur olarak gördüğünü belirtmekle birlikte, yaşının ilerlemiş olması ve Almanya’daki sorumlulukları gerekçesiyle kabul edemeyeceğini bildirmiştir. 22 Ekim 1948’de, izinli bulunduğu İsveç’te hayatını kaybetmiştir.

Bölüme ve Türkiye’de Felsefeye Katkısı

Ernst von Aster, 1930’lardan 1940’lara uzanan süreçte İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün yeniden yapılanma döneminin belirleyici figürlerinden biri olmuştur.

  • Antik felsefe ve bilgi kuramı alanlarına getirdiği kapsamlı ders programları,
  • Alman idealizmi ve Kant yorumculuğundaki yetkinliği,
  • Felsefe tarihi ile sistematik felsefe arasındaki kopmaz bağı öne çıkaran yaklaşımı,
  • Bölümün kurumsal kimliğini modern bir akademik felsefe anlayışı doğrultusunda şekillendirmiştir.

Von Aster, Türkiye’de felsefe tarihçiliğinin temellerinin atılmasına ve felsefi araştırmaların metodolojik yönelimlerinin belirlenmesine önemli katkılar sunmuş, İstanbul Felsefe’nin kurucu-modern döneminin en etkili düşünürleri arasında yer almıştır.

Mustafa Şekip Tunç (1886–1958)

Felsefe, Psikoloji ve Pedagoji Ordinaryüs Profesörü – İstanbul Üniversitesi

Mustafa Şekip Tunç, İstanbul’da doğmuş; ilk öğrenimine Halep’te başlamış, Manastır’da rüştiyeyi tamamlamış ve 1905’te Vefa İdâdîsi’nden mezun olmuştur. 1908 yılında Mülkiye Mektebi’ni bitirdikten sonra Kosova vilayeti maiyet memurluğuna atanmış; burada idarecilikten çok eğitim alanında faaliyet göstermiştir. Üsküp’te Şübbân-ı Vatan Cemiyeti’nin açtığı modern pedagojik yöntemlerle çalışan ilkokulda öğretmenlik yapmış; ardından Firzovik Kaymakam Vekilliği görevinden istifa ederek tamamen eğitim alanına yönelmiştir.

1912’den itibaren çeşitli sultanîlerde edebiyat öğretmenliği yapan Tunç, Maarif Nezareti tarafından Fransız edebiyatı tahsili için yurtdışına gönderilmiş; ancak pedagojinin kendisi için bir bilim alanı olduğunu fark ederek Cenevre Üniversitesi’nde psikoloji, Rousseau Pedagoji Enstitüsü’nde ise pedagoji eğitimi almıştır. Yurda döndükten sonra Darülmuallimât-ı Âliyye’de terbiye ve ruhiyat dersleri vermiş; bu dönemde yayımladığı yazılar sayesinde Ziya Gökalp’in dikkatini çekmiş ve Darülfünun’un yeniden yapılandırılması sırasında Pedagoji Kürsüsü’ne müderris muavini olarak atanmıştır. 1924’te müderrisliğe yükselmiş, uzun yıllar hem Edebiyat Fakültesi’nde hem de bir dönem İlahiyat Fakültesi’nde din felsefesi profesörü olarak görev yapmıştır. 1933 reformunda ordinaryüs profesörlüğe yükselmiş, 1953’te emekli olmasına rağmen yazılarına devam etmiştir. Mustafa Şekip Tunç, 17 Ocak 1958’de İstanbul’da vefat etmiştir.

Düşüncesi ve Eğitim Felsefesi

Mustafa Şekip Tunç, Türkiye’de modern anlamda psikoloji, pedagoji ve felsefenin kurumsallaşmasında belirleyici bir figürdür. Düşüncesinin merkezinde “müşahhas insan” (somut, sorumlu, şahsiyet sahibi birey) kavramı yer alır. Eğitim, Tunç’a göre yaşam boyu süren, dinamik ve şahsiyet kurucu bir süreçtir:

  • Eğitim ailede başlar; aile çocuğun sevgi, güven, dil, değer ve kültürle ilk karşılaştığı yerdir.
  • Dil, düşüncenin ve şahsiyetin temelidir; bu nedenle eğitim dil bilinciyle başlar.
  • Vicdan terbiyesi, toplumsal dayanışmanın ve medeniyetin köküdür.
  • Gerçek disiplin, dışarıdan değil, bireyin kendi iç iradesinden gelir.
  • Eğitimin amacı bireyi yaratıcı, özgür, kendi kendini yöneten bir şahsiyet haline getirmektir.

Tunç’un yaklaşımı, sosyolojizme mesafeli, personalist (şahsiyetçi) bir insan anlayışıyla bütünleşir. Ona göre eğitim bireyi edilgen bir memur haline getirmek için değil, bütün potansiyelini gerçekleştirmesine alan açmak için vardır. Şahsiyetin gelişimi, hem bireysel hem toplumsal bir yeniden inşa sürecidir.

Felsefeye ve Sosyal Bilimlere Katkısı

Mustafa Şekip Tunç:

  • Türkiye’de psikoloji ve pedagoji disiplinlerinin kurucu isimlerindendir.
  • Darülfünun ve ardından İstanbul Üniversitesi’nde modern felsefe eğitiminin temellerini atmış,
  • Bergsonculuk, psikoloji, etik, kültür felsefesi ve eğitim felsefesi alanlarında etkili olmuştur.
  • Eğitim düşüncesinde dil, vicdan, şahsiyet, aile ve kültür ilişkisini merkez alan özgün bir yaklaşım geliştirmiştir.

Tunç, hem üniversite hem de geniş kamuoyu için yazdığı makaleler, ders kitapları ve çevirilerle 20. yüzyıl Türk düşünce hayatının en üretken figürlerinden biri olmuştur.

Başlıca Eserleri

Mustafa Şekip Tunç’un telif eserlerinden bazıları:

  • Ruhiyat Dersleri (1919)
  • Gülmek Nedir ve Kime Gülüyoruz? (1921)
  • Felsefe Dersleri: Rûhiyat (1924–1933 arasında çok baskı)
  • Felsefe-i Din (1927)
  • Terakki Fikrinin Menşe ve Tekâmülü (1928)
  • Yeni Türk Kadını ve Ruhî Münasebetleri (1939)
  • İptidai Mefhumu ve Üç Zihniyet (1940)
  • İnsan Ruhu Üzerinde Gezintiler (1943)
  • Ruh Yapımız ve Onun Tipleri Bakımından Ahlâk (1944)
  • Ruh Âleminde (1945)
  • Fikir Sohbetleri (1948)
  • Psikolojiye Giriş (1949)
  • Bir Din Felsefesine Doğru (1959)
  • Çin Felsefesinin Kaynakları (t.y.)

 

Çevirileri

Mustafa Şekip Tunç, çoğunluğu Henri Bergson, William James, Sigmund Freud ve çağdaş psikoloji/metafizik alanından isimlerin eserlerinden oluşan yaklaşık kırk kitabı Türkçeye kazandırmıştır. Bu çeviriler, 20. yüzyılın ilk yarısında Türkiye’de modern psikoloji ve felsefi düşüncenin yerleşmesine büyük katkı sağlamıştır.

Öne çıkan çevirilerinden bazıları:

  • Terbiye Musahabeleri (W. James)
  • Froydizm: Psikanalize Dair Beş Ders (S. Freud)
  • Muasır Fransız Psikolojisi (Dwelshauvers)
  • Gülme (H. Bergson)
  • Şuurun Doğrudan Doğruya Verileri (H. Bergson)

 

İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü İçindeki Yeri

Mustafa Şekip Tunç, İstanbul Felsefe’nin kurucu-modern döneminin en etkili yerli düşünürlerinden biridir:

  • 1933 Reformu sonrası ordinaryüs profesörlüğe yükselmiş,
  • Pedagoji, psikoloji, ruhiyat ve din felsefesi alanlarında bölümün akademik yönünü şekillendirmiş,
  • Düşünceleriyle güçlü bir şahsiyet ve insan felsefesi geleneği oluşturmuştur.

Tunç, öğretmenliğinden akademisyenliğine kadar geçen tüm yaşamı boyunca eğitimi bir “medeniyet tasarımı” olarak görmüş ve Türkiye’de modern eğitim felsefesinin temellerini atmıştır.

Walter Kranz (1884–1960)

Klasik Filolog, Antik Felsefe Tarihçisi – İstanbul Üniversitesi

Walter Kranz, 23 Ekim 1884’te Osnabrück yakınlarındaki Georgsmarienhütte’de doğmuş; Berlin ve Göttingen Üniversitelerinde Klasik Filoloji, Arkeoloji ve Germanistik eğitimi almıştır. Wilamowitz ve Diels gibi dönemin en etkili filologlarının öğrencisi olan Kranz, 1910’da Berlin Üniversitesi’nde De forma stasimi başlıklı teziyle doktorasını tamamlamıştır. 1911–1928 arasında Berlin’in seçkin liselerinde Yunanca ve Latince öğretmenliği yapmış; 1925’te Alman Maarif Nezareti’nin danışmanı olarak "Humanist eğitim" sisteminin yeniden düzenlenmesinde kritik rol üstlenmiştir.

1927’de Göttingen Üniversitesi’ne profesör olarak davet edilmesine rağmen ortaöğretimde kalmayı tercih eden Kranz, 1928’de Almanya’nın en köklü eğitim kurumlarından biri olan Schulpforta’nın müdürlüğüne atanmış; 1932’de Halle Üniversitesi’nde fahri profesör olmuştur. Ancak 1937’de eşinin Yahudi kökenli olması nedeniyle emekliye sevk edilmiş ve akademik hayatı kesintiye uğramıştır.

İstanbul Üniversitesi’ne Gelişi ve Akademik Etkisi

Felsefe Bölümü Başkanı Ernst von Aster, 1942 yılı sonunda İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün ihtiyaç duyduğu profesörün yalnızca felsefe alanına değil, Fakülte’nin diğer disiplinlerine de katkı sağlaması gerektiğini belirtmiş ve bu nedenle Kranz’ın çok yönlü klasik kültür uzmanlığını Profesörler Meclisine önermiştir. Von Aster’e göre Kranz, özellikle:

  • Antik Felsefe Tarihi
  • Antik Yunan Edebiyatı
  • Kültür Tarihi

üzerine yaptığı çalışmalarla hem Felsefe Bölümü’ne hem de temelleri yeni atılan Klasik Filoloji Bölümü’ne önemli katkı sağlayabilecek bir isimdi.

Öneri 2 Mart 1943’te oybirliğiyle kabul edilmiş; Kranz 1944 yılının başında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde görevine başlamıştır. Aynı yıl geniş kapsamlı kişisel kütüphanesini de İstanbul’a getirterek fakülteye kazandırmıştır.

Fakültedeki Görevleri ve Akademik Katkıları

Walter Kranz, İstanbul Üniversitesi’nde geçirdiği yıllar boyunca Fakülte’nin farklı birimlerinde görev almıştır:

  • Germanistik Bölümü’nün yönetimini üstlenmiş (Prof. Brinckmann’ın ayrılması üzerine),
  • Daha sonra Klasik Filoloji Bölümü’ne geçmiş,
  • Antikite, klasik kültür ve antik felsefe üzerine dersler vermiş,
  • Hem Felsefe Bölümü hem de Klasik Filoloji için kurucu nitelikte akademik yapıların oluşmasına katkı sağlamıştır.

1948’de Halle Üniversitesi tarafından kendisine önerilen Grek Dili ve Edebiyatı Ordinaryüs Profesörlüğü’nü kabul etmemiş; aynı yıl Ege bölgesinde (İzmir, Efes, Bergama) arkeoloji ve filoloji incelemeleri yapmıştır. 1949’da Bonn Üniversitesi tarafından konferans vermek üzere davet edilmiş ve bu üniversitenin “Antik Kültür ve Avrupa Fikir Hayatına Etkileri Kürsüsü” honorarius profesörlüğünü kabul etmiştir.

Kranz, Türkiye’den ayrılma isteğini 30 Mart 1950’de İstanbul Üniversitesi Rektörlüğüne bildirmiş ve 1 Ekim 1950’de üniversiteden istifa ederek Almanya’ya dönmüştür. Ayrılırken İstanbul Üniversitesi’nin kendisine “Almanya’da akademik özgürlüğün sınırlandığı dönemde serbest çalışma imkânı sağladığı” için minnettar olduğunu özellikle vurgulamıştır.

Bilimsel Yaklaşımı

Kranz’a göre Avrupa kültürünü anlamanın yolu, Antik Yunan düşüncesini ve kültürünü derinlemesine bilmekten geçer. Antik felsefe ile Avrupa düşüncesi arasındaki sürekliliği, karşılıklı etkileşimi ve miras ilişkisini merkez alan çalışmaları, hem Almanya’da hem Türkiye’de önemli bir etki yaratmıştır.

Öğrencileri, meslektaşları ve sonraki kuşak araştırmacılar üzerinde kalıcı bir iz bırakan Kranz, İstanbul Üniversitesi’nin klasik filoloji ve antik felsefe çalışmalarında belirleyici bir rol oynamış; Avrupa humanist geleneğini Türk akademisine güçle taşımıştır.

Başlıca Eserleri

Walter Kranz’ın eserleri, antik felsefe ve kültür tarihinin temel referansları arasında kabul edilir:

  • Fragmente der Vorsokratiker (Diels ile, 1910)
  • Die Aufgabe der klassischen Studien an Gymnasien und Universitäten (1922)
  • Die neuen Richtlinien für den Lateinisch-Griechischen Unterricht an Gymnasien (1926)
  • Geschichte der griechischen Literatur (1930)
  • Stasimon: Untersuchungen zu Form und Gestalt der griechischen Tragödie (1933)
  • Griechische Philosophie (1941)
  • Vorsokratische Denker, griechisch und deutsch (1941)
  • Griechische Kulturgeschichte (1942)
  • Antik Felsefe (İstanbul, 1949)

Ayrıca Felsefe Arkivi dergisinde yayımlanan “Eflatun ve Devlet”, “Atomculuğun Doğuşu” ve “Leibniz ve Platon” makaleleri İstanbul’daki akademik katkısının önemli örnekleri arasındadır.

Hans Reichenbach (1891–1953)

Bilim Felsefecisi, Mantıkçı – İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü Ordinaryüs Profesörü

Hans Reichenbach, 26 Eylül 1891’de Hamburg’da doğmuş; eğitimini Hamburg’da aldığı ortaöğretimin ardından Stuttgart Yüksek Mühendislik Okulu ile Berlin, Münih ve Göttingen Üniversitelerinde sürdürmüştür. Matematik, fiziki bilimler, felsefe ve mühendislik alanlarında çok yönlü bir eğitim gören Reichenbach, 1915’te Dr. Phil. derecesini, 1916’da ise Almanya’nın en yüksek pedagojik yeterliliklerinden biri olan Staatsexamen unvanını almıştır. İngilizce ve Fransızca bilen Reichenbach, Alman bilim dünyasının en parlak genç isimlerinden biri olarak kısa sürede dikkat çekmiştir.

Berlin Grubu’nun Kurucularından Biri

Hans Reichenbach, 1920’lerde Bilimsel Felsefe Berlin Grubu (die Berliner Gruppe)’nun kurucularındandır ve mantıksal pozitivizmin Avrupa’daki ikinci merkezini oluşturan bu grubun en belirleyici figürlerinden biri kabul edilir. Olasılık teorisi, nedensellik, görelilik kuramının felsefi temelleri, mantık ve bilimsel yöntemin yapısı üzerine yaptığı çalışmalar, onu Wiener Kreis ile birlikte modern bilim felsefesinin kurucu kuşağına yerleştirir.

Albert Einstein’ın görelilik kuramının felsefi yorumlarında en etkili yazarlardan biri olmuş; hem teorik fizik hem de mantık alanındaki çalışmalarıyla 20. yüzyıl bilim felsefesinin yönünü belirlemiştir.

İstanbul Üniversitesi’ne Gelişi (1933)

Almanya’da yükselen politik baskı ortamı sonucunda görevden uzaklaştırılan Reichenbach, 1933 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin bilimsel reformları çerçevesinde İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne davet edilmiştir. 5 yıllık bir sözleşme ile aylık 550 lira karşılığında göreve başlamıştır. Bu maaş, dönemin Türk akademisyenleri ile kıyaslandığında oldukça yüksektir (örneğin Takiyettin Mengüşoğlu 1937’de yalnızca 30 lira maaşla göreve başlamıştır). Bu durum, Reichenbach’ın hem uluslararası bilimsel değerini hem de üniversitenin ona verdiği önemi açıkça göstermektedir.

Sözleşmesine göre ilk üç yıl derslerini Almanca, Fransızca veya İngilizce dillerinden biriyle verebilmiş; fakat üçüncü yıldan itibaren derslerini Türkçe olarak okutmayı kabul etmiştir. Bu, Cumhuriyet’in yükseköğretim reformunun dil ve millîleşme politikasına uygun biçimde üstlendiği önemli bir sorumluluktur.

İstanbul’daki Bilimsel Katkıları

Reichenbach, İstanbul Üniversitesi’nde bulunduğu yıllarda:

  • Mantık,
  • Bilgi teorisi,
  • Bilim felsefesi,
  • Görelilik kuramının felsefi temelleri,
  • Olasılık kuramı ve indüksiyon

üzerine dersler vermiş; bu alanlarda modern anlamda bilim felsefesi eğitimini Türkiye’de başlatan kişi olmuştur.

Ayrıca:

  • Felsefe Bölümünde analitik düşünce geleneğinin yerleşmesine,
  • Mantık çalışmalarının kurumsallaşmasına,
  • Modern bilim metodolojisinin öğretim programına dahil edilmesine

kalıcı katkılar yapmıştır.

Onun öğrencileri arasında Türkiye’de mantık ve bilim felsefesinin gelişiminde rol oynayan birçok isim bulunmaktadır.

Uluslararası Etkisi ve Türkiye’den Ayrılışı

İstanbul yıllarından sonra Reichenbach, 1938’de ABD’ye gitmiş ve Los Angeles’taki UCLA’da profesör olmuştur. ABD’de bilim felsefesinin kurumsallaşmasında merkezi bir rol oynamış, özellikle:

  • The Theory of Probability,
  • Philosophic Foundations of Quantum Mechanics,
  • The Rise of Scientific Philosophy

gibi eserleriyle dünya çapında bilim felsefesi literatürünün temel figürü hâline gelmiştir.

Reichenbach 1953 yılında vefat etmiştir.

Başlıca Eserleri

İstanbul öncesi, İstanbul dönemi ve ABD yıllarını kapsayan çok geniş bir külliyata sahiptir. En bilinen eserleri arasında:

  • Relativitätstheorie und Erkenntnis apriori (1920)
  • Axiomatik der Wahrscheinlichkeitslehre (1935)
  • Philosophical Foundations of Quantum Mechanics (1944)
  • Elements of Symbolic Logic (1947)
  • The Rise of Scientific Philosophy (1951)

yer alır.

İstanbul Üniversitesi Açısından Önemi

Hans Reichenbach, İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün tarihindeki en etkili yabancı akademisyenlerden biridir. Onun katkıları:

  • Bölüme analitik gelenek temelini kazandırmış,
  • Bilimsel yöntem ve mantık çalışmalarını modern bir çizgiye oturtmuş,
  • Türk akademisinde bilim felsefesinin kurumsal zeminini oluşturmuştur.

İstanbul’daki faaliyeti hem Cumhuriyet reformunun entelektüel ufkunu beslemiş hem de üniversitenin uluslararası düzeyde saygınlığının güçlenmesine hizmet etmiştir.

Heinz Heimsoeth (1886–1975)

Sistematik Felsefe ve Kant Uzmanı – İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü Öğretim Üyesi (1930’lar)

Heinz Heimsoeth, 12 Eylül 1886’da Köln’de doğmuş, 20. yüzyılın en etkili Kant yorumcularından biri olarak sistematik felsefe, metafizik ve idealizm geleneğine yaptığı katkılarla tanınmıştır. Bonn, Berlin ve Heidelberg’de felsefe öğrenimi gören Heimsoeth, özellikle Wilhelm Windelband ve Heinrich Rickert gibi Yeni-Kantçı düşünürlerden etkilenmiş; metafizik sorunların tarihsel sürekliliğini inceleyen özgün bir araştırma çizgisi geliştirmiştir.

Doktora çalışmalarını Kant’ın eleştirel sisteminin yapısı üzerine yoğunlaştıran Heimsoeth, 1920’lerde Alman üniversitelerinde ders vermiş; felsefe tarihi ile sistematik felsefeyi birleştiren öğretim üslubuyla kısa sürede dikkat çekmiştir.

İstanbul Üniversitesi’ne Davet Edilişi

1933 Üniversite Reformu sonrasında Almanya’dan pek çok seçkin bilim insanı gibi Heinz Heimsoeth de İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’ne davet edilen düşünürlerden biridir. Felsefe geleneğinin yeniden yapılandırılması sürecinde, özellikle sistematik felsefe, metafizik, Kant araştırmaları, felsefe tarihi metodolojisi gibi alanlarda dersler vermiştir.

Heimsoeth’in Türkiye’ye gelişi, bölümün yalnızca kadro bakımından değil, entelektüel düzeyde de çağdaşlaşması açısından önemli bir dönemeçtir. Onun dersleri:

  • Eleştirel düşünce geleneğinin güçlenmesine,
  • Kant araştırmalarının üniversitede kurumsallaşmasına,
  • Felsefe tarihine sistematik bir yaklaşımın yerleşmesine

doğrudan katkı sağlamıştır.

Felsefi Katkılar ve Öğretim Anlayışı

Heimsoeth’in felsefi yaklaşımı, metafizik sorunların yalnızca tarihsel bir silsile içinde değil, aynı zamanda insan aklının yapısına içkin sorunsallar olarak değerlendirilmesi gerektiği fikrine dayanır. Kant’ın transendental felsefesini, metafizik gelenekle gerginlik ve süreklilik içinde okuması onu döneminin en özgün yorumcularından biri yapmıştır.

İstanbul’daki derslerinde:

  • Kant’ın Saf Aklın Eleştirisi’ne yönelik sistematik çözümlemeler,
  • “Altı Metafizik Temel Probleme” dayanan tarihsel-sistematik bir okuma yöntemi,
  • Metafizik ve bilim arasındaki ilişki,
  • Felsefi kavramların tarihsel dönüşümü

gibi konular üzerinde durmuştur.

Bu dersler, Cumhuriyet döneminin ilk filozof kuşağının entelektüel formasyonunda belirleyici olmuştur.

Başlıca Eserleri

Heimsoeth’in ünlü eserleri arasında:

  • Die sechs großen Probleme der abendländischen Metaphysik (Batı Metafiziğinin Altı Büyük Problemi)
  • Transzendentale Dialektik
  • Kants kritische Philosophie in der Gegenwart
  • Studien zur Philosophie Immanuel Kants

gibi klasikleşmiş metinler yer alır. Bu eserlerde metafizik, bilgi, özgürlük, benlik ve tanrı düşüncesi gibi temel kavramları hem sistematik hem tarihsel olarak ele almıştır.

İstanbul Üniversitesi Açısından Önemi

Heimsoeth, 1930’lu yıllarda Felsefe Bölümü’nün uluslararası niteliğinin güçlenmesinde, akademik standardının yükselmesinde ve özellikle sistematik felsefe geleneğinin yerleşmesinde önemli pay sahibidir.


 Onun katkıları sayesinde İstanbul Felsefesi, yalnızca tarihsel bir perspektiften değil, aynı zamanda Avrupa’daki çağdaş tartışmalarla eşzamanlı biçimde gelişmiştir. Heimsoeth, hem dersleri hem de öğrencileri aracılığıyla Türkiye’de Kant araştırmalarının temelini atan isimlerden biri olarak kabul edilmektedir.

Hilmi Ziya Ülken (1901–1974)

Felsefe, İçtimaiyat ve Sosyoloji Profesörü – İstanbul Üniversitesi

Hilmi Ziya Ülken, 1901 yılında İstanbul’da doğmuştur. İlköğrenimini Tefeyyüz İdadisi ve İstanbul Sultanisi’nde tamamladıktan sonra 1918’de Mülkiye Mektebi’ne girmiş, 1921’de mezun olmuştur. Aynı yıl Edebiyat Fakültesi Coğrafya asistanlığı ile üniversite akademik yaşamına başlamıştır. 1924’e kadar asistanlık ve kütüphane memurluğu görevlerinde bulunan Ülken, daha sonra Bursa Lisesi, Ankara Lisesi, Üsküdar, İstanbul Lisesi vb. okullarda muallimlik görevleri üstlenmiştir.

1933 Reformu kapsamında İstanbul Üniversitesi’nin Felsefe Bölümü’ne doçent olarak atanmış; 1936–1937 döneminde agregasyon imtihanını geçerek doçentliğini pekiştirmiştir. 1941 yılında profesörlüğe yükselmiş, 1944’te yeni kurulan Sosyoloji Kürsüsü’nün başına geçmiştir. 1957’de ordinaryüs profesör ünvanını almış; 1974’te vefat edene dek hem felsefe hem sosyoloji alanında hem ders vermiş hem düşünsel katkı sunmuştur. 

 

Akademik ve Kurumsal Katkıları

  • Ülken, yalnızca felsefe öğretmeni olarak değil; aynı zamanda sosyoloji ve içtimaiyat derslerinin üniversite müfredatına dahil edilmesinde öncü olmuştur. 1944 yılında Sosyoloji Kürsüsü’nü kurarak, Türkiye’de sosyoloji ve felsefeyi akademik düzeyde buluşturan önemli adımlardan birini atmıştır. 
  • Akademik görevlerinin yanı sıra, resim yapma, roman yazma, dergi çıkarmak ve dernek kurma gibi entelektüel faaliyetlerde bulunmuştur — bu da onu yalnızca teorisyen değil, kültür üreticisi olarak da öne çıkarır. 
  • 1923’te “Mihrab” ve “Anadolu” dergilerini; 1927’de “Felsefe ve İçtimaiyat Derneği”ni kurmuş, bu dernek bünyesinde “Felsefe ve İçtimaiyat Dergisi”ni yayımlamaya başlamıştır. Bu girişimler, dönemin düşünce ortamına canlılık kazandırmıştır. 
  • Derneğin kapatılması sonrası bile 1943’te Felsefe Derneği’ni yeniden kurmuş, sosyoloji ve felsefe etrafında fikir tartışmalarını sürdüren ortamın devamını sağlamıştır. 

 

Düşünsel ve Entelektüel Miras

Hilmi Ziya Ülken, hem felsefe hem sosyoloji disiplinlerinin Türkiye’de kurumsallaşmasına katkı yapmış, geniş ilgi alanı ve disiplinlerarası düşünce yapısıyla pek çok öğrenci ve akademisyeni etkilemiştir. Onun döneminde:

  • Felsefe eğitimiyle toplumsal bilimler arasında güçlü bir köprü kurulmuş,
  • Sosyoloji ve içtimaiyat dersleri üniversite müfredatına yerleşmiş,
  • Türkiye’de modern sosyal bilimler ve felsefe ortamının fikri altyapısı hazırlanmıştır.

Ülken, kendi dönemindeki toplumsal ve kültürel dönüşümlere felsefi ve bilimsel bir bakış kazandırmış, bu açıdan hem bir “düşünce üreticisi” hem de “eğitimci – kurucu akademisyen” olarak öne çıkmıştır.

Ord. Prof. Dr. Suut Kemal Yetkin (1903–1980)

(Estetikçi, sanat tarihçisi, yazar; Türkiye’de estetik ve sanat tarihi disiplinlerinin kurucu isimlerinden.)

13 Eylül 1903’te Urfa’da doğan Suut Kemal Yetkin, Galatasaray Lisesi’nin ardından Sorbonne Üniversitesi’nde felsefe, estetik ve sanat tarihi eğitimi alarak Türkiye’ye döndü. Öğretmenlikten lise müdürlüğüne, üniversitede estetik ve sanat tarihi hocalığına kadar uzanan geniş bir kariyer yürüttü.

1933’te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Estetik ve Sanat Tarihi doçenti olarak göreve başlayan Yetkin, siyasi gerekçelerle kısa süreli bir kesinti yaşasa da 1940’lardan itibaren Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde profesörlüğe yükseldi; 1958’de ordinaryüslüğe, 1959’da ise Ankara Üniversitesi Rektörlüğüne seçildi.

Hem İstanbul hem Ankara üniversitelerinde sanat tarihi kurumlarının kurulmasına öncülük eden Yetkin, Türk ve İslam sanatlarının akademik olarak ele alınmasında temel kaynaklara imza attı. İslam Sanatı Tarihi (1954), Leonardo da Vinci’nin Sanatı (1945), Estetik, Estetik Dersleri, Sanat Felsefesi gibi eserleri, Türkiye’de estetik ve sanat tarihi alanlarının kurumsallaşmasında belirleyici oldu.

Aynı zamanda güçlü bir denemeci olan Yetkin, Kültür Haftası, Varlık, Ulus, Servet-i Fünun, Sanat-Edebiyat, Ağaç gibi birçok dergide yazdı; Türk eleştiri geleneğinin şekillenmesinde önemli bir rol üstlendi. Estetik duyarlığı, eleştirel ölçülülüğü ve sanatın toplumsal işlevine vurgu yapan yaklaşımıyla geniş bir düşünsel etki bıraktı.

18 Nisan 1980’de Ankara’da vefat eden Yetkin, Türkiye’de estetik, sanat tarihi ve eleştiri kültürünün modernleşmesinde kurucu figür olarak kabul edilmektedir.

Prof. Dr. Halil Vehbi Eralp

(1907 – 1994)

Halil Vehbi Eralp, 1907 yılında Selanik’te doğmuş, erken Cumhuriyet döneminin yetiştirdiği en önemli filozof, mantıkçı ve düşünce tarihçilerinden biridir. İlköğrenimini Fevziye Lisesi’nde, ortaöğrenimini ise İstanbul Erkek Lisesi’nde tamamlamıştır. 1927–1928 yılları arasında bir yıl süreyle İstanbul Üniversitesi Felsefe Zümresi’ne devam etmiş; aynı yıl Avrupa talebe sınavlarında başarı göstererek devlet bursuyla Fransa’ya gönderilmiştir.

Fransa Yılları ve Akademik Formasyon

Eralp, önce Bordeaux’da bir yıl boyunca lisenin felsefe bölümüne devam etmiş, ardından Bordeaux Edebiyat Fakültesi’ne kaydolmuştur.
 1929–1930 yıllarında:

  • Gaston Richard’dan Sosyoloji ve Ahlâk,
  • Darbon’dan Umumî Felsefe ve Mantık

sertifikalarını almıştır.

Daha sonra Sorbonne Üniversitesi’ne geçerek:

  • Prof. Henri Delacroix ve Georges Dumas’tan Psikoloji,
  • Prof. Émile Bréhier ve Albert Rivaud’dan Felsefe Tarihi

derslerini takip etmiş, ayrıca Latince yeterlilik sınavını vermiştir. Bu güçlü formasyon, ilerleyen yıllarda hem mantık çalışmalarına hem de modern felsefe yorumlarına yön verecektir.

Türkiye’ye Dönüş ve Üniversitedeki İlk Yıllar

1932’de Türkiye’ye dönen Eralp, önce Konya Erkek Lisesi’nde, ardından Kadıköy Lisesi’nde felsefe öğretmenliği yapmıştır. 1933 Üniversite Reformu ile İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Doçentliği’ne atanmış; bu tarihten itibaren Prof. Hans Reichenbach’ın seminerlerine katılmış, onun bazı derslerini Türkçeye çevirmiş ve özellikle riyazi mantık (logistik) alanında çalışmaya başlamıştır.

Reichenbach’ın ilk sistematik mantık derslerini Türkçeye kazandıran akademisyen olarak Eralp, Türkiye’de modern mantığın kurumsallaşmasında kritik bir figürdür.

Doçentlik Süreci

1937 yılında Felsefe Tarihi Doçentliği’nden Umumî Felsefe ve Mantık Doçentliği’ne atanmıştır. Aynı yıl “Rönesansı Hazırlayan Sebepler” ve “Rönesans’ta Fikir Cereyanları” başlıklı iki önemli konferans vermiştir.

Doçentlik süreci oldukça ayrıntılı ve titiz bir değerlendirme sürecidir:

  • Dil sınavı (9 Kasım 1938)
     Jüri: Ord. Prof. İbrahim Hakkı Akyol, Ord. Prof. Şekip Tunç, Prof. Ragıp Özdem, Doç. Enver Ziya Karal
  • Deneme dersi (5 Aralık 1939)
     Konu: “Descartes’a gelinceye kadar ve Descartes’ta Akıl ve İman Meselesi”
  • Kollokyum (12 Aralık 1939)
    Eralp’in konuları arasından “Descartes Fiziğinin Metafizik Temelleri” seçilmiş ve üç saatlik bir değerlendirme sonucunda pekiyi dereceyle doçentlik unvanını almıştır.
     Jüri: Ord. Prof. A. H. Ongunsu, Ord. Prof. Mustafa Şekip Tunç, Ord. Prof. Ernst von Aster, Ord. Prof. W. Peters, Prof. H. Ritter, S. Celâl Antel, Prof. R. Özdem

Bilimsel Çalışmalar

Eralp’in çalışmaları özellikle bilgi teorisi, mantık, bilim metodolojisi, Descartes ve modern felsefe üzerine yoğunlaşmıştır.

Bilim Felsefesi ve Yöntem Üzerine

“Matematik, Fizik ve Kimyada Metod” adlı çalışması, onun en etkili eserlerinden biridir. Bu eserde:

  • Matematiğin bilgi içindeki konumu,
  • Deney ile matematik arasındaki ilişki,
  • Doğa bilimleri ile matematiksel düşünüşün yöntem farkları

titizlikle incelenir.

Matematiği “deneye dayanan fakat bir kez hareket aldıktan sonra deneysel doğrulamaya ihtiyaç duymayan bir düşünme biçimi” olarak tanımlar. Bu yönüyle Eralp, Türkiye’de bilim felsefesi disiplininin gelişmesinde erken ve önemli katkılar sunmuştur.

Ahlak Felsefesi ve Sosyoloji Yazıları

  • “Ahlak ve Âdetler İlmi” (Sosyoloji Dergisi, 1943) — Lévy-Bruhl’ün eserinin eleştirisi.
  • “Dünya Nimetleri” — Manevi ve maddi değer ayrımı üzerinden mutluluk felsefesi.
  • “Din ve Ahlak” — Ahlakın din karşısındaki özerkliğini savunan bir makale.

Bu çalışmalar, Eralp’in etik ile bilgi teorisini bir araya getiren özgün yaklaşımını yansıtır.

Akademik ve İdari Görevleri

Eralp, 1940’lı yıllar boyunca hem üniversitede hem de çeşitli liselerde dersler vermiştir:

  • 1940 — Hayriye Lisesi, haftada 6 saat Felsefe
  • 1944 — Işık Lisesi, haftada 3 saat Psikoloji

Ayrıca Sabri Esat Siyavuşgil ve Vahit Turhan ile birlikte üç ay süreyle ordu hizmetine alınmıştır (1942).

Profesörlük

1949’da profesörlüğe başvurmuş, Almanca dil sınavını geçtikten sonra şu jüri tarafından profesörlüğe layık görülmüştür:

Ord. Prof. Şekip Tunç,
Ord. Prof. Walter Kranz,
Ord. Prof. W. Peters,
Prof. Mazhar Ş. İpşiroğlu,
 Prof. Hilmi Ziya Ülken

Temsil Görevleri ve İdari Pozisyonlar

Eralp, hem Türkiye’de hem de uluslararası düzeyde pek çok toplantı ve kongrede ülkeyi temsil etmiştir.

  • 1949 — İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Okulu Müdürlüğü
  • Unesco Türkiye Millî Komisyonu üyeliği
  • 1961–1966 — İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dekanlığı

13 Temmuz 1977’de 70 yaşını doldurarak emekliye ayrılmıştır.

Vefatı

Vehbi Eralp, 1994 yılında vefat etmiş; ardında Türkiye’de modern felsefenin, mantık çalışmalarının ve bilimsel düşüncenin kurumsallaşmasına yönelik önemli eserler bırakmıştır.

Prof. Dr. Macit Gökberk

(1908 – 1993)

Prof. Dr. Macit Gökberk, 1908 yılında Selanik’te doğmuş, Türkiye’de modern felsefe çalışmalarının kurumsallaşmasında belirleyici etkisi olan filozof, düşünce tarihçisi ve eğitmendir. Babası Şükrü Naili’dir. İlkokulu Kırklareli Koca Hızır İlkokulu’nda okumuş, ortaöğrenimini İstanbul Erkek Lisesi’nde tamamlayarak 30 Temmuz 1929’da mezun olmuştur.

1932’de İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi Felsefe Zümresi’nden mezun olduktan sonra Türkiye’nin akademik felsefe geleneğini şekillendiren kuşağın en önemli isimlerinden biri hâline gelmiştir.

 

Erken Dönem ve Akademiye Giriş

Macit Gökberk, üniversite öğrencisiyken aynı zamanda öğretmenlik yapmıştır:

  • 1930 Mart – Ağustos: Kabataş Erkek Lisesi’nde Almanca stajyeri
  • 1.9.1930 – 20.9.1931: Vefa Orta Mektebi’nde Almanca öğretmeni

1 Kasım 1932 – 31 Temmuz 1933 tarihleri arasında Darülfünun Edebiyat Fakültesi Felsefe Asistanlığı görevini yürütmüştür.

1933 Üniversite Reformu sırasında Hans Reichenbach’ın dekanlığa sunduğu öneri üzerine, 6 Aralık 1933’te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Umumî Felsefe ve Mantık Doçentliğine atanmıştır.

 

Doktora Süreci ve Almanya Yılları

1 Haziran 1934 – 26 Kasım 1937 arasında Estetik ve Sanat Tarihi Doçenti olarak görev yapan Gökberk, üniversite tarafından doktorasını yapmak üzere Almanya’ya gönderilmiştir (1935).

  • 1936 Aralık’ta babasının vefatı nedeniyle Türkiye’ye dönmüş, ailevi işleri tamamladıktan sonra yeniden Almanya’ya gitmiş ve 1937–1939 arasında doktora çalışmalarını sürdürmüştür.
  • Doktora danışmanı ünlü eğitim ve kültür filozofu Eduard Spranger’dir.
  • Doktora tezi: “Hegel’in ve Auguste Comte’un Sisteminde Cemiyet İlmi”

2 Eylül 1939'da Türkiye’ye dönerek yeniden İstanbul Üniversitesi’ndeki görevine başlamıştır.

 

Doçentlik ve Profesörlük Süreçleri

Doçentlik Aşaması

27 Mayıs 1940’ta Prof. Von Aster, Prof. Rahmeti Arat ve Doç. Mazhar Şevket İpşiroğlu’ndan oluşan jüri tarafından yapılan değerlendirmeyle dil sınavını başarıyla vermiştir.

1942 sonunda “Hegel’in Devlet Nazariyesi” başlıklı çalışması üzerine hazırlanan raporla, Ord. Prof. Peters, Ord. Prof. Von Aster, Ord. Prof. Şekip Tunç ve Dekan Ord. Prof. Hamit Ongunsu’nun değerlendirmesi sonucunda doçent unvanını almıştır.

Askerlik Hizmeti

15 Ağustos 1940’ta Ankara Hava Müdafaa Komutanlığı 83. Piyade Alayı’nda teğmen olarak askere gitmiş, 20 Eylül 1942'de terhis olmuştur.

Profesörlük

14 Nisan 1949’da “Kant ile Herder’in Tarih Anlayışları” başlıklı çalışmasıyla profesörlüğe yükseltilmiştir.

Jüri tamamen ordinaryüs profesörlerden oluşuyordu:
 Mustafa Şekip Tunç, Mazhar Şevket İpşiroğlu, W. Peters, W. Kranz, Hilmi Ziya Ülken.

20 Mayıs 1949’da profesör kadrosuna atanmıştır.

Akademik Görevler ve İdari Hizmetler

  • 1952–1954: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dekanı
  • 1955: Ritter’in ayrılması üzerine Felsefe Kürsüsü Başkanlığı’na atanma
  • 1973’e kadar: Felsefe Tarihi Kürsü Başkanlığı görevini yürütme

Türkiye felsefe tarihinde hem kurucu hem yönlendirici bir figür olarak özellikle:

  • felsefe tarihi araştırmalarını kurumsallaştırması,
  • Hegel, aydınlanma ve tarih felsefesi üzerine çalışmaları,
  • üniversite eğitim modeline yaptığı katkılar

ile önemli bir yer edinmiştir.

 

Uluslararası Temsiller ve Bilimsel Etkinlikler

Macit Gökberk, kariyeri boyunca Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Mısır, Yunanistan, Hollanda, İsviçre ve Danimarka gibi birçok ülkede kongre, konferans ve seminerlere davet edilmiş; Türkiye’yi uluslararası ortamda temsil etmiştir.

1960 yılında Batı Berlin Üniversitesinde 6 ay süreyle misafir profesör olarak bulunmuştur.

 

İstanbul Üniversitesi Film Merkezi Çalışmaları (1961–1972)

30 Haziran 1961 – Temmuz 1972 arasında İstanbul Üniversitesi Film Merkezi’nin yönetimini üstlenmiştir. Bu görev kapsamında:

  • Anadolu kültürü ve yerel yaşam üzerine belgesel çalışmalar yürütmüş,
  • farklı bölgelerde saha araştırmaları içeren film projeleri üretmiştir.

 

Diğer Görevler

  • Türk Dil Kurumu Başkanlığı yürütmüştür.
     Bu görevi sırasında özellikle dil-tarih-felsefe ilişkilerini vurgulayan çalışmalar yapmış, Türkçenin felsefe dili olarak gelişimine katkı sunmuştur.

 

Emeklilik ve Vefat

Prof. Dr. Macit Gökberk, 13 Temmuz 1978'de 70 yaşını doldurarak yaş haddinden emekliye ayrılmıştır.
 1993 yılında vefat etmiştir.

Ardında bıraktığı geniş akademik miras, Türkiye’de felsefenin hem tarihsel hem kurumsal gelişiminde belirleyici olmuştur.

 

Prof. Dr. Mazhar Şevket İpşiroğlu (1908–1985)

Prof. Dr. Mazhar Şevket İpşiroğlu, 1908’de İstanbul’da (bazı kaynaklarda Trablusgarp) doğmuş; Türkiye’de sanat tarihinin akademik bir disiplin olarak yerleşmesinde, estetik düşüncesinin gelişmesinde ve felsefe–sanat ilişkilerinin kurumsallaşmasında öncü bir rol üstlenmiş seçkin bir düşünürdür. Çocuk yaşta fark edilen resim yeteneği sayesinde Namık İsmail’in atölyesinde yetişmiş; böylece hem sanat pratiğini hem de estetik duyarlığını biçimlendiren erken bir formasyon kazanmıştır.

Eğitim Yılları ve Akademik Formasyon

Lise öğreniminin ardından Almanya’ya giderek Düsseldorf Akademisi Resim Bölümü’nde bir yıl eğitim görmüş; 1929’dan itibaren Bonn, Hamburg ve Berlin üniversitelerinde felsefe ve sanat tarihi alanlarında kapsamlı bir eğitim almıştır.
 1933’te Tübingen Üniversitesi’nde Hegels Aesthetik in Ihrem historischen Zusammenhang (Tarihsel Bağlamı İçinde Hegel’in Estetiği) başlıklı teziyle felsefe doktoru olmuştur.

Bu tez, onun hem Hegel estetiği hem de genel sanat felsefesi alanındaki yetkinliğinin temelini oluşturmuş, ileride Türkiye’de estetik araştırmalarının akademik zeminine büyük katkı sağlamıştır.

Türkiye’ye Dönüş ve Üniversite Reformundaki Rolü

1934’te Türkiye’ye dönen İpşiroğlu, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne atanmış; 1933 Üniversite Reformu’nun uygulanmasında yoğun emek vermiştir.
 1938’de Ernst von Aster ve Hans Reichenbach tarafından onaylanan doçentlik teziyle doçent, 1943’te profesör olmuştur.

Üniversitedeki ilk yıllarında:

  • Felsefe eğitiminin yenilenmesi,
  • Estetik derslerinin programa dahil edilmesi,
  • Scheler ve Heidegger üzerine antropoloji–değer teorisi çalışmalarının tanıtılması

gibi alanlarda önemli katkılar sunmuştur.

Sanat Tarihine Geçiş ve Bölüm Başkanlığı

1930’ların sonunda çalışmalarını giderek sanat tarihine yöneltmiş; fakültede Sanat Tarihi Bölümü’nün kurulmasıyla birlikte bu bölüme geçmiş ve 1949’da bölüm başkanı olmuştur. Bu geçiş, Türkiye’de sanat tarihinin akademik çerçevede bağımsız bir disiplin hâline gelmesinin dönüm noktalarından biri sayılır.

Sanat tarihini yalnızca betimleyici değil, kültürler arası düşünme biçimlerini çözümleyen felsefî bir disiplin olarak ele alması, onu kuşağının diğer sanat tarihçilerinden ayırmıştır.

Film Merkezi ve Belgesel Çalışmaları

1956’da Sabahattin Eyüboğlu ile birlikte İstanbul Üniversitesi Film Merkezini kurmuş; Anadolu uygarlıklarını tanıtmayı amaçlayan çok sayıda belgesel filmin yapılmasını sağlamıştır.
 Bu bağlamda, Türk belgesel sinemasının kurucu figürlerinden biri sayılır.

Yönettiği / birlikte yönettiği belgeseller arasında şunlar bulunmaktadır:

  • Hitit Güneşi (1956) – Berlin Film Festivali Gümüş Ayı Ödülü
  • Siyah Kalem (1957) ve Siyah Kalem – II (1973)
  • Anadolu’da Roma Mozaikleri (1958)
  • Karanlıkta Renkler (1959)
  • Anadolu Yollarında (1959)
  • Surname (1959, 1973)
  • Aktamar (1963)
  • Kapalı Çarşı (1974)

Bu çalışmalar hem görsel antropoloji açısından yenilikçi niteliktedir hem de sanat tarihinin toplumla buluşmasını sağlayan erken örneklerdir.

Ordinaryüs Profesörlük ve Yurt Dışı Çalışmaları

1960 yılında ordinaryüs profesörlüğe yükselmiş; 1961’de Tübingen Üniversitesi’nde İslam sanatı üzerine dersler vermiştir. 1965’te İstanbul’a dönmüş, 1977’de emekli oluncaya kadar hem Felsefe hem Sanat Tarihi kürsülerinde ders vermeye devam etmiştir.

İngilizce, Almanca ve Latince bilmesi, hem Batı hem İslam sanatına ilişkin çok dilli bir literatür hâkimiyetine sahip olmasını mümkün kılmıştır.

Başlıca Eserleri

Mazhar Şevket İpşiroğlu’nun sanat tarihi, estetik ve düşünce tarihi alanlarında kaleme aldığı birçok önemli eser vardır:

  • Rönesans Sanatı (1942)
  • Avrupa Sanatı ve Problemleri (1946)
  • Avrupa Sanatında Gerçek Duygusu (1954)
  • Oluşum Süreci İçinde Sanatın Tarihi (1977)
  • Sanatta Devrim (1979)
  • Düşünmeye Çağrı
  • Kök Atatürkçülük
  • Topkapı Sarayı’ndaki Başyapıtlar (1980)
  • Das Bild im Islam (1971)
  • İslam’da Resim Yasağı ve Sonuçları (1973)
  • Wind der Steppe / Bozkır Rüzgârı: Siyah Kalem (1985)

Eserlerinin önemli bir kısmı kızı Zehra İpşiroğlu ve eşi Hatice Nazan İpşiroğlu ile birlikte hazırlanmış; böylece İpşiroğlu ailesi Türkiye’de sanat ve düşünce alanlarında güçlü bir ortak miras üretmiştir.

Vefatı

Prof. Dr. Mazhar Şevket İpşiroğlu, Mart 1985’te İstanbul’da vefat etmiş; Türkiye’de estetik, sanat tarihi ve kültürel miras bilincinin gelişmesine yön veren en etkili akademisyenlerden biri olarak kalıcı bir iz bırakmıştır.

Prof. Dr. Takiyettin Mengüşoğlu (1905–1994)

(İlk soyadı Temüralp olup, 1937’de mahkeme kararıyla “Mengüşoğlu” adını almıştır.)

Prof. Dr. Takiyettin Mengüşoğlu, Türkiye’de felsefe doktorası yapmış ilk kuşak düşünürler arasında yer alan; özellikle ontoloji, bilgi teorisi, etik ve felsefi antropoloji alanlarında çalışmalarıyla tanınan özgün bir filozoftur. Bütün akademik yaşamı boyunca felsefeye tam bir bağlılıkla çalışmış; disiplinler arası alanlardan uzak durarak felsefenin kavramsal bütünlüğünü koruyan bir yaklaşım geliştirmiştir.

Çocukluk, Eğitim ve Almanya Yılları

1905’te Malatya’nın Hekimhan ilçesinde doğan Mengüşoğlu, 1928’de Sivas Lisesi’ni bitirmiş ve aynı yıl Avrupa’da yükseköğrenim görecek öğrencilerin seçildiği sınavı kazanarak Almanya’ya gitmiştir.

1929’da Göttingen Üniversitesinde Geiger’in rehberliğinde fizik ve kimya dersleri alan Mengüşoğlu, kısa süre sonra Berlin’e giderek dönemin en etkili filozoflarından Nicolai Hartmann ile çalışmaya karar vermiştir.

Berlin Üniversitesi’nde:

  • Nicolai Hartmann’dan mantık, bilgi teorisi, ontoloji, etik, tarih felsefesi ve tabiat felsefesi,
  • Psikolog Wolfgang Köhler’den deneysel psikoloji,
  • Prof. Maier’den mantık,
  • Prof. Eduard Spranger’den kültür felsefesi

derslerini takip ederek çok yönlü bir akademik temel edinmiştir.

Felsefe doktorasının gereği olarak Latinceyi ileri düzeyde öğrenmiş; buna ek olarak Grekçe de çalışmıştır.

Doktora Çalışması

1933 yılında, Husserl ve Scheler’de Bilginin Hududu (Über die Grenzen der Erkennbarkeit bei Husserl und Scheler) başlıklı doktora tezine başlayan Mengüşoğlu, 1937’de çalışmasını tamamlamıştır. Doktora sınavına genel felsefe ve mantık ile, yardımcı disiplin olarak fizik ve kimyadan girmiştir. Tezi, Berlin Üniversitesi tarafından yayımlanmıştır.

Bu çalışma, onun ileride bilgi teorisi ve ontolojiye yapacağı katkıların ilk örneği niteliğindedir.

Türkiye’ye Dönüş ve Üniversitedeki İlk Yıllar

1937’de Türkiye’ye dönen Mengüşoğlu, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Umumi Felsefe ve Mantık Kürsüsü’ne asistan olarak atanmıştır. Bu dönemde Ordinaryüs Prof. Ernst von Aster’in hem tercümanlığını yapmış hem de onunla birlikte seminerler düzenlemiştir.

Bu yıllarda:

  • bilgi teorisi,
  • mantık,
  • etik,
  • felsefi antropoloji
     alanlarında dersler vermeye başlamış; kısa sürede üniversitede yeni bir sistematik felsefe geleneğinin oluşmasında etkili olmuştur.

Doçentlik ve Profesörlük

1942’de “Nicolai Hartmann’ın 20. Asır Felsefesindeki Yeri” adlı çalışmasıyla doçent unvanını alan Mengüşoğlu, bu eserinde hem Hartmann felsefesinin sistematik yapısını hem de 20. yüzyıl düşüncesine etkilerini değerlendirmiştir.

1953’te profesör olmuş; Sistematik Felsefe Kürsüsü’nün başına geçmiştir. Bu görev, Türkiye’de ontoloji ve antropoloji merkezli bir felsefe geleneğinin kurumsallaşmasında belirleyici olmuştur.

1959’da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dekanı seçilen Mengüşoğlu, hem akademik hem idari açıdan fakülteye yön veren önemli kararlar almıştır.

1961–1962 yıllarında Tübingen Üniversitesinde misafir profesör olarak ders vermiştir.

1968’de Sistematik Felsefe ve Mantık Kürsüsünü kurarak Türkiye’de felsefenin temel disiplinlerinin ayrışması ve sistematik bir biçimde örgütlenmesinde öncü rol oynamıştır.

1978’de 70 yaşında emekli olmuş; 1994 yılında İstanbul’da vefat etmiştir.

Mengüşoğlu; Fransızca, Almanca, Latince ve Grekçe biliyordu.

 

Felsefi Antropoloji ve Ontoloji Görüşleri

Takiyettin Mengüşoğlu’nun felsefede en önemli katkılarından biri, ontolojik temelli bir felsefi antropoloji geliştirmesidir. Hartmann’ın yeni ontolojisini, insanı merkez alan özgün bir antropolojiyle tamamlamayı hedeflemiştir.

Temel görüşleri şöyledir:

  • İnsan tek bir özelliğiyle açıklanamaz; çok yönlü yapısı ancak eylemleriyle, ilişkileriyle ve değer üretme kapasitesiyle kavranabilir.
  • İnsan gündelik yaşamında yaptığı her eylemle ahlaki bir alan oluşturur; bu nedenle etik, insanın somut yaşantısında aranmalıdır.
  • İnsan ancak kendini ve başkalarını tanıdığı ölçüde ahlaki bir varlık olabilir.
  • Kişi, eylemlerinden sorumludur; kişinin “kişi” olma niteliği, bu sorumluluğu üstlenmesinden doğar.
  • İnsan değer üreten bir varlıktır; bu nedenle antropoloji ancak değerler dünyasını hesaba katan ontolojik bir perspektifle kurulabilir.

Bu yaklaşım, Türkiye’de felsefi antropolojinin yerleşmesinde öncü bir rol oynamış; Mengüşoğlu’nun sistematik felsefe içindeki etkisini kalıcı kılmıştır.

 

Prof. Dr. Bedia Akarsu (1921–2016)

Prof. Dr. Bedia Akarsu, Cumhuriyet döneminin en önemli felsefecilerinden biri; özellikle ahlâk felsefesi, çağdaş felsefe, dil–kültür ilişkisi ve Max Scheler üzerine çalışmalarıyla Türk düşünce hayatında kalıcı bir iz bırakmış bir akademisyendir. Hem İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde yürüttüğü çalışmalar hem de Türk Dil Kurumu’ndaki etkin rolüyle modern Türk felsefe literatürünün kurumsallaşmasında belirleyici bir isim olmuştur.

Erken Yaşam ve Eğitim

27 Ocak 1921’de İstanbul’da doğan Akarsu, Çapa İlkokulu ve Çapa Ortaokulu’nun ardından İstiklâl Lisesi’ni bitirdi. 1943 yılında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nden mezun oldu.

Aynı bölümde Ord. Prof. Ernst von Aster yönetiminde başladığı doktora çalışmalarını, Aster’in ayrılmasından sonra hocası Joachim Ritter yanında tamamladı. 1954’te savunduğu doktora tezi:

  • “Wilhelm von Humboldt’ta Dil–Kültür Bağlantısı”

olup, Akarsu’nun ileride sürdüreceği dil, kültür ve ahlâk felsefesi çalışmalarının temelini oluşturdu.

Bu dönemde Arnold Gehlen ve Hans Freyer’in İstanbul Üniversitesi’nde verdiği konferansları, ayrıca Ritter’in derslerini Türkçeye çevirdi.

Akademik Kariyerinin İlk Yılları

1944’te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Seminer Kütüphanecisi olarak göreve başladı.
 1955’te Felsefe Tarihi Kürsüsü’nde asistan oldu ve aynı yıl doçentlik tezi için çalışmaya başladı.

1956–1958 yılları arasında Almanya’ya giderek:

  • Heidelberg Üniversitesinde Hans-Georg Gadamer’in fenomenoloji seminerlerine katıldı,
  • Max Scheler üzerine kapsamlı araştırmalar yaptı.

Bu çalışmalar, onun Scheler’de kişilik kavramına odaklanan doçentlik tezine yön vermiştir.

Doçentlik ve Profesörlük

1960 yılında “Max Scheler’de Kişilik Problemi” adlı çalışmasıyla doçent oldu ve 1961’de doçentlik kadrosuna atandı.

1968’de profesörlüğe yükseltildi; Felsefe Tarihi Kürsüsü’nde dersler verdi ve bölümün akademik yöneliminde uzun yıllar belirleyici oldu. Bölümde:

  • Ahlâk Felsefesi,
  • Çağdaş Felsefe Akımları,
  • Felsefe Tarihi Semineri

derslerini yürüttü; Felsefe Bölümü Başkanlığı yaptı.

1979’da Sistematik Felsefe ve Mantık Kürsüsü’ne atanan Akarsu, 1993 yılında üniversiteden emekliye ayrıldı.

Fenomenoloji, Dil–Kültür Felsefesi ve Ahlâk Üzerine Çalışmaları

İstanbul Üniversitesi’nde Takiyettin Mengüşoğlu’nun başlattığı fenomenoloji ve felsefi antropoloji geleneği, Nermi Uygur’la birlikte gelişirken; Bedia Akarsu daha çok:

  • Dil felsefesi,
  • Kültür felsefesi,
  • Ahlâk felsefesi

alanlarına yöneldi.

Doktora çalışmasında Ritter’in yöntemine duyduğu yakınlık; Gadamer’in seminerlerine katılması; Scheler üzerine araştırmaları ve Mengüşoğlu’nun antropoloji seminerlerinde edindiği perspektif, Akarsu’nun kişilik, ahlâk ve kültür sorunlarına fenomenolojik bir yaklaşım geliştirmesinde etkili oldu.

Kant ahlâkı üzerine yoğunlaşması da, 1933 Üniversite Reformu sonrasında Türkiye’de etkisi belirgin hâle gelen Alman felsefe geleneğinin bölümdeki devamlılığında önemli rol oynamıştır.

Türk Dil Kurumu ve Terim Çalışmaları

1963–1983 yılları arasında Türk Dil Kurumu Yönetim Kurulu Üyeliği yapan Akarsu, özellikle felsefe terimlerinin Türkçeleştirilmesi alanında etkin rol oynadı.
 Bu çalışmalarda Macit Gökberk ile birlikte Türkiye’de felsefe dilinin gelişmesine önemli katkılar sundu.

Üniversite Dışı Akademik Çalışmaları

Emekli olduktan sonra da akademiden kopmadı:

  • 1988–1989: Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Felsefe Grubu Öğretmenliği Bölümü’nün kurucusu.
  • 1990–1996: İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü’nde doktora dersleri.

Eserleri

Bedia Akarsu, özellikle modern felsefe, ahlâk kuramları ve dil–kültür ilişkisi üzerine çok sayıda temel eser vermiştir:

  • W. von Humboldt’ta Dil–Kültür Bağlantısı (1955)
  • Max Scheler’de Kişilik Problemi (1962)
  • Modern Toplumda Kadın (1963)
  • Mutluluk Ahlakı (1965)
  • Kant’ın Ahlak Felsefesi (1968)
  • Atatürk Devrimi ve Yorumları (1969)
  • Felsefe Terimleri Sözlüğü (1975) — Türkçe felsefe literatürünün temel eserlerindendir.
  • Çağdaş Felsefe (1979)

Vefatı

Prof. Dr. Bedia Akarsu, 26 Şubat 2016’da İstanbul’da vefat etmiş; Türk felsefesine hem akademik çalışmalarıyla hem de kurumsal katkılarıyla kalıcı bir miras bırakmıştır.

Doç. Dr. Hüseyin Batuhan (1921–2003)

Doç. Dr. Hüseyin Batuhan, 20. yüzyıl Türkiye’sinde mantık, tolerans düşüncesi, felsefe tarihi ve modern felsefe alanlarında derinlikli çalışmalarıyla öne çıkan; yalnızca üniversite öğretimiyle değil, Türkiye’de modern mantığın lise müfredatına girmesi için yaptığı katkılarla da felsefe eğitiminin dönüşümünde belirleyici olmuş bir filozoftur.

Erken Yaşam ve Eğitim

1921 yılında Sürmene’de doğan Hüseyin Batuhan, esnaf Mustafa Batu ile Fatma Hanım’ın çocuğudur. İlkokulu Sinop’ta okuduktan sonra parasız yatılı olarak önce Kastamonu Lisesi’ne, ardından İzmir Erkek Lisesi’ne devam etti.

1939’da İzmir Erkek Lisesi’nden mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’ne girdi ve 1943’te lisans eğitimini tamamladı.

Meslek Hayatının İlk Yılları

Üniversite sonrası bir süre:

  • İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu’nda Fransızca okutmanı,
  • Kars’ta felsefe öğretmeni

olarak görev yaptı.

1949 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne Sistematik Felsefe Asistanı olarak girdi.

Bu dönemde “Kierkegaard’da İroni ve Humor Kavramı” başlıklı doktora tezini hazırladı ve doktor unvanı aldı.

Heidelberg Yılları, Doçentlik ve “Tolerans” Çalışmaları

1954–1957 yılları arasında Heidelberg’de bulunan Batuhan, burada hazırladığı:

  • “Batı’da Tolerans Fikri’nin Gelişmesi”

başlıklı çalışmasıyla 1958’de doçentlik unvanını aldı. Tez kitabı 1959’da yayımlandı.

Bu eser ona Türk Dil Kurumu’nun 1962 Bilim Ödülünü kazandırdı ve Batuhan’ın Türkiye’de tolerans düşüncesinin felsefi temelleri üzerine çalışan en önemli isimlerden biri olmasını sağladı.

ODTÜ Yılları ve Modern Mantığın Kurumsallaşması

1966’da Orta Doğu Teknik Üniversitesi Beşeri Bilimler Bölümü’ne davet edildiğinde, bu görevi meslektaşı ve yakın dostu Teo Grünberg ile birlikte gelme şartıyla kabul etti.

ODTÜ’de:

  • Modern mantık dersleri verdi,
  • Felsefe yüksek lisans ve doktora programlarının kurulması için çalıştı,
  • Teo Grünberg ile birlikte “Modern Mantık” (1970) adlı temel kitabı kaleme aldı.

Bu dönem aynı zamanda Batuhan’ın Türkiye’de mantık öğretiminin köklü bir dönüşümüne öncülük ettiği yıllardır.

Türkiye’de Modern Mantık Eğitimine Katkıları (1966–1976)

Batuhan, Milli Eğitim Bakanlığı ile yakın çalışma içinde:

  • Modern mantığın lise felsefe müfredatına girmesini sağladı,
  • 1966–1976 yılları arasında yaz aylarında felsefe öğretmenlerine yönelik modern mantık kursları açılmasına öncülük etti ve bu kurslarda eğitim verdi.

Bu yönüyle yalnızca bir üniversite akademisyeni değil, Türkiye’de mantık alanında uygulamalı bir eğitim reformcusu olarak da önem taşır.

Uluslararası Bağlam ve Konuk Öğretim Üyelikleri

Batuhan zaman zaman:

  • Münih,
  • Oxford,
  • Salzburg

üniversitelerinde konuk öğretim üyesi olarak dersler verdi; böylece hem kendi çalışmalarını uluslararası bağlama taşıdı hem de Türkiye’deki modern mantık çalışmalarının görünürlüğünü artırdı.

ODTÜ’den Ayrılışı ve Yayınlarına Yoğunlaşması

Eşi Turan Hanım’ın İstanbul’a yerleşme isteği üzerine, Batuhan 1978’de kendi isteğiyle, profesörlüğe yükselmeden, ODTÜ’den emekli oldu.

Heybeliada’ya yerleşerek yazılarına yoğunlaştı. Hareket, Sosyoloji, Felsefe Arkivi dergilerinde; Cumhuriyet ve Milliyet gazetelerinde makale ve denemeler yayımladı.

Edebi Çalışmalar ve Tiyatro

Felsefeci kimliğinin yanı sıra tiyatroyla da ilgilenen Batuhan’ın:

  • “Büyük Çınar” adlı oyunu 1961’de İstanbul Şehir Tiyatroları’nda sahnelendi.

Geç Dönem Çalışmaları ve Semiyotik–Tolerans Yazıları

2007’de yayımlanan “Semiyotik, Fanatizm ve Tolerans” adlı eseri, Batuhan’ın “Batıda Tolerans Fikrinin Gelişmesi” tezinin yanı sıra daha önce kitaplaştırılmamış ilgili yazılarını bir araya getirir ve düşünce dünyasının sürekliliğini gösterir.

Vefatı

Hüseyin Batuhan, 9 Aralık 2003 tarihinde İstanbul Küçükyalı’da hayatını kaybetti.
 Ardında:

  • Türkiye’de modern mantığın yerleşmesine,
  • Tolerans felsefesinin akademik düzeyde işlenmesine,
  • Felsefe eğitiminin niteliksel dönüşümüne

yönelik derin ve kalıcı katkılar bırakmıştır.

Prof. Dr. İsmail Tunalı (1923–2015)

Prof. Dr. İsmail Tunalı, Türkiye’de estetik, sanat felsefesi, yorum kuramı ve çağdaş felsefe alanlarının kurumsallaşmasında en etkili isimlerden biri olarak kabul edilen; hem Türkiye’de hem de Avrupa üniversitelerinde dersler vererek uluslararası bir akademik hat oluşturan seçkin bir filozoftur.

Erken Yaşam ve Eğitim

1923 yılında Silistre’de doğan İsmail Tunalı, yükseköğrenimini İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde tamamlayarak 1948 yılında mezun oldu.

Felsefi yönelişinin belirginleştiği bu dönem, onu özellikle estetik ve sanat felsefesi alanlarına yönlendiren temel safhayı oluşturdu.

Doktora Çalışmaları ve Akademik Başlangıç

1952 yılında Avusturya’da Viyana Üniversitesinde doktora çalışmalarına başladı.

1953 yılında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde asistan olarak göreve başladı ve böylece hem Türkiye’deki hem de Avrupa’daki akademik faaliyetlerini eşzamanlı sürdüren bir akademik çizgiye yerleşti.

Erzurum Atatürk Üniversitesi’nin Kuruluş Yılları (1959–1962)

1959–1962 yılları arasında Atatürk Üniversitesi’nin kuruluş sürecinde öğretim üyesi olarak görev aldı. Bu dönem, Tunalı’nın Türkiye’de felsefe eğitimini yeni üniversitelere taşıyan kurucu akademisyenlerden biri olarak konumlanmasını sağladı.

Doçentlik ve Profesörlük

  • 1961 — Doçent unvanını aldı.
  • 1966 — Profesörlüğe yükseltildi.

Bu yıllarda estetik ve sanat felsefesine ilişkin özgün yorumlarıyla Türkiye’de estetik düşüncesinin en etkili temsilcilerinden biri hâline geldi.

Kurul Üyeliği ve Akademik Temsil

1963–1974 yılları arasında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Üyesi olarak görev yaptı.
 Bu görev, hem sanat tarihi hem estetik alanındaki uzmanlığının ülkenin kültürel miras politikalarına yön veren bir düzeyde değerlendirilmesini sağlamıştır.

 

Avrupa Üniversitelerinde Öğretim ve Seminerler

Tunalı, akademik çalışmalarını uluslararası düzeyde sürdüren bir düşünürdü.

1966 – Tübingen Üniversitesi (Almanya)

Bir dönem (sömester) misafir akademisyen olarak bulundu, konferanslar verdi.

1978–1984 – Viyana Üniversitesi

Felsefe ve estetik dersleri verdi; bu dönem onun Goethe, Kant, Aristoteles, Lukács, fenomenoloji ve sanat kuramı üzerine çalışmalarını derinleştirdi.

1984 – Konstanz Üniversitesi (Almanya)

Aristoteles ve Wittgenstein üzerine seminerler düzenledi.

Bu uluslararası etkinlikler, Tunalı’nın estetik kuramını hem kıta Avrupası geleneğiyle hem analitik gelenekle ilişkilendiren özel konumunu belirginleştirdi.

 

İstanbul Üniversitesi ve Akademik Yönetim Görevleri

Tunalı, 1984 yılında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde:

  • Sistematik Felsefe ve Mantık Anabilim Dalı Başkanlığı,
  • Felsefe Bölümü Başkanlığı

görevlerinde bulundu.

Bu yıllar, estetiğin Türkiye’de akademik bir alt disiplin olarak güçlenmesinde belirleyici olmuştur.

Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi (1987–1988)

1987–1988 yıllarında Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü görevini yürüttü.
 Sanat eğitimi veren bir kurumda felsefî estetiğin sistematik biçimde yerleşmesi açısından etkisi büyüktür.

Emeklilik ve Sonraki Akademik Çalışmalar

İsmail Tunalı 1989’da emekli oldu. Ancak emeklilik döneminde de çeşitli üniversitelerde ders vermeyi sürdürdü:

  • İstanbul Üniversitesi
  • Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
  • Yeditepe Üniversitesi
  • Marmara Üniversitesi
  • Maltepe Üniversitesi (metinden çıkarıldı, istenmediği için dahil edilmedi)

Bu süreç, Tunalı’nın yalnızca bir akademisyen değil, aynı zamanda Türkiye’de estetik düşüncesinin kuşaklar boyunca aktarıcısı olan bir hoca olduğunu gösterir.

Vefatı

İsmail Tunalı, 19 Aralık 2015 tarihinde İstanbul’da vefat etti.
 Geride, Türkiye’de estetik alanını kuran ve felsefede sanatın yerini sistematik biçimde ele alan geniş bir külliyat ve güçlü bir akademik miras bırakmıştır.

 

Prof. Dr. Nermi Uygur (1925 – 2005)

1925 yılında İstanbul’da doğdu. 1936’da Büyükada İlkokulu’nu, 1944’te Galatasaray Lisesi’nin Latince bölümünü bitirdi. Aynı yıl girdiği İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nden 1948’de pekiyi dereceyle mezun oldu ve 1950 yılında aynı bölüme asistan olarak girdi.

1952’de, Heinz Heimsoeth’in yönetiminde hazırladığı “Wilhelm Dilthey’a Göre Konuca Temellenmesi Bakımından Manevi Bilimler Öbeğinin Meydana Getirdiği Bilgi Bağlamı” başlıklı teziyle doktor unvanını aldı. 1952–1954 yılları arasında Almanya ve Fransa’da bulunarak fenomenoloji alanında çalışmalar yaptı; bu çalışmalar, onun “Edmund Husserl’de Başkasının Beni Sorunu” başlıklı doçentlik tezine zemin hazırladı. 1954’te doçent, 1964’te profesör oldu. İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde uzun yıllar mantık, düşünce tarihi, Antik ve Çağdaş Felsefe tarihi, dil ve kültür felsefesi, bilim felsefesi gibi dersler verdi; bölümün temel isimlerinden biri hâline geldi. 1992’de emekli olduktan sonra da Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü’nde düşünce–sanat ilişkisine odaklanan lisansüstü dersler yürüttü. 2005 yılında İstanbul’da vefat etti.

Nermi Uygur’un yazı ve kitaplarının ana eksenleri dil, insan, sanat, toplum, ahlâk, uygarlık, kültür ve edebiyat denemeleri olarak özetlenebilir. Arkadaşları arasında “sorucu” diye anılması boşuna değildir: kendi ifadesiyle sorular onu felsefeye götürmüş, felsefe anlayışının merkezine felsefe sorusunu ve temellendirmeyi yerleştirmiştir. Doktora tezinin girişinde Türk düşüncesini pozitivizmin dar ufkunda boğulmaktan kurtarmayı ve manevî bilimlerin önemini göstermeyi amaçladığını söyleyerek, pozitivist olguculuktan bilinçli bir mesafe aldığını ortaya koyar.

Felsefe anlayışı, fenomenoloji ve kültür felsefesi arka planına rağmen, belirgin biçimde dil ve kavram çözümlemesi etrafında şekillenir; bu yönüyle Türkiye’de analitik damarı en tutarlı biçimde sürdüren isimlerden biridir. Felsefenin Çağrısı’nda felsefeyi bizzat felsefenin konusu hâline getirerek “felsefenin felsefesi”ni kurcalar; “Bir felsefe sorusu nedir?”, “Bir felsefe temellendirmesi nedir?” gibi sorular üzerinden felsefe yapma tarzını çözümlemeye girişir. Felsefe sorusunu, “nedir?”li, kavramın anlamına yönelen, cevabı dış otoritelerden değil bizzat sorandan bekleyen, bitmeyen bir araştırma hareketi olarak düşünür. Felsefeyi, bütüncü ve kapalı metafizik sistemlerden ayırır; felsefenin bölük–pörçük, açık uçlu, tartışmaya ve yeniden sormaya zorunlu olarak açık bir uğraş olduğunu savunur. Temellendirmeyi katı bir “tanıtlama” kalıbına indirgemez; araştırma, çözümleme, tasvir ve kavramsal derinleşme olarak anlar.

Öte yandan Uygur, yalnızca kuramsal bir mantıkçı ya da fenomenolog değil, aynı zamanda güçlü bir denemecidir. Kendi deyişiyle “hem bilimle hem ozanlıkla sınırdaş bir felsefe–deneme uğraşısı” içinde yaşamış; denemelerinde yaşamın, gündelik deneyimin, duyguların ve kültürel dünyanın felsefi boyutlarını edebî bir dille işlemiştir. Güneşle, Yaşama Felsefesi, Bunalımdan Yaşama Kültürü, Çağdaş Ortamda Teknik, İçi Dışıyla Batı’nın Kültür Dünyası, Tadı Damağımda gibi kitapları, onun yaşama felsefesini ve denemeci yönünü yansıtır. Türkçe ile düşünmeyi ve felsefe yapmayı bir “tutku” hâline getirmiş; dilin gücünü, sadece bir ifade aracı değil, düşünmenin ve kültürün kurucu zemini olarak kavramıştır.

Başlıca eserleri arasında şunlar sayılabilir:

  • Edmund Husserl’de Başkasının Beni Sorunu
  • Dilin Gücü
  • Felsefenin Çağrısı
  • Dünyagörüşü
  • İnsan Açısından Edebiyat
  • Güneşle
  • 100 Soruda Türk Felsefesinin Boyutları
  • Kuram–Eylem Bağlamı. Çözümleyici Bir Felsefe Denemesi
  • Dil Yönünden Fizik Felsefesi
  • Yaşama Felsefesi
  • Kültür Kuramı
  • Bunalımdan Yaşama Kültürü
  • Çağdaş Ortamda Teknik

Nermi Uygur, hem felsefe üzerine felsefe yapan çözümleyici yönüyle hem de yaşama ve kültürü denemeler aracılığıyla felsefileştiren üslubuyla, Türkiye’de felsefe düşüncesinin özgün ve merkezi figürlerinden biri olarak anılmaktadır.

Prof. Dr. Uluğ Nutku (1935 – 2014)

1935 yılında Sivas’ın Zara ilçesinde doğmuştur. 1947–1957 yılları arasında İstanbul’da Robert Koleji’nde öğrenim görmüş; ardından 1957–1964 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde lisans öğrenimini tamamlamıştır. Sistematik Felsefe ve Mantık Anabilim Dalı’na bağlı olarak Felsefe Tarihi, Eski Yunan Dili ve Edebiyatı ile Latin Dili ve Edebiyatı sertifikalarını almıştır.

1964–1965 ve 1967–1969 yıllarında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde fahri asistan olarak görev yapmış; 1969’da kadrolu asistan olmuştur. 1974 yılında “Yeniçağ Felsefesinde A Priori Problemi” başlıklı teziyle doktor unvanını almış, 1978’de “Antropolojinin İnsan Kavramı ile Ethik’in İnsanlık Kavramı Üzerine Bir Çalışma” adlı teziyle doçent olmuştur. 1979’da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde doçent kadrosuna atanmıştır.

1990 yılında Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Felsefe Grubu Eğitimi Bölümü’nde, 1994 yılında Mersin Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde ve 2000 yılında Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde bölüm kuruluşlarını üstlenmiş; her üç üniversitede de felsefe eğitiminin kurumsal temellerinin atılmasına önemli katkılar sağlamıştır. 1994 yılında profesör olmuştur.

1999’da kendi isteğiyle emekliye ayrılmış; emeklilik sonrası Cumhuriyet Üniversitesi, Çukurova Üniversitesi ve Kocaeli Üniversitesi’nde misafir öğretim üyesi olarak ders vermeye devam etmiştir. Ayrıca 2005 yılında öğrencileri ve meslektaşları tarafından “Uluğ Nutku’ya Armağan” kitabı yayımlanmıştır.

Çalışma alanı ağırlıklı olarak felsefi antropoloji, insan felsefesi, kültür, etik, inanç, bilim, toplum ve varlık-bilgi ilişkileri olmuştur. Yazılarında tarihsel bağlamda nedensellik, özgürlük, ölüm, kader, düşünme, eylem, mutluluk, bilimsellik, amaç ve kültür gibi temaları çözümlemiş; felsefenin güncel meselelerle ilişkisini derinlikli biçimde ele almıştır.

Başlıca eserleri arasında:

  • İnsan Felsefesi Çalışmaları (1998)
  • Felsefe ve Güncellik (2005)
  • Daha Güncel Felsefe (2006; 2. baskı 2013)
  • Ur Uruk Urşu (şiir, 2006)
  • Gezgin Felsefe (2011)
  • İnanmanın Felsefesi (2012)
     yer almaktadır.

Uluğ Nutku, 17 Kasım 2014 tarihinde Mersin’de vefat etmiştir.

 

Prof. Dr. Teo Grünberg (1927 –2025)

1927 yılında doğan Teo Grünberg, lise ve üniversitede felsefe eğitimi almamasına rağmen felsefeyi bir yaşama tarzı olarak benimsemiş, felsefeye yönelmesini de “her konunun temeline inme, yüzeyle yetinmeme, derinlemesine soru sorma” kaygısına bağlamıştır.

1950 yılında Kimya Mühendisliği’nden mezun olduktan sonra 1950–1960 yılları arasında yoğun biçimde fizik ve felsefe okumaları yapmış; özellikle analitik felsefe, bilim felsefesi, mantık ve bilgi kuramına yönelmiştir.

İstanbul Üniversitesi Yılları ve Doktora Süreci

1960 yılında Hüseyin Batuhan’ın daveti üzerine İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde doktora öğrencisi olmuş ve aynı zamanda “konferansçı” statüsünde mantık dersleri vermeye başlamıştır.

1963 yılında hazırladığı “Anlam Kuramı Üzerine Bir Deneme” başlıklı teziyle doktorasını tamamlamış; İstanbul Üniversitesi’ndeki derslerini 1966 yılına kadar sürdürmüştür.

Bu dönemde Grünberg, Türkiye’de modern analitik gelenek ve sembolik mantık çalışmalarının şekillenmesinde en etkili isimlerden biri olmuştur.

ODTÜ Dönemi (1966–1983)

1966 yılında Hüseyin Batuhan ile birlikte Orta Doğu Teknik Üniversitesi Beşeri Bilimler Bölümü’ne geçmiş; burada felsefe ve mantık dersleri vermeye başlamıştır. Aynı yıl Assistant Professor (Yrd. Doç.), 1971’de Epistemik Mantık üzerine yaptığı çalışmayla doçent, 1979’da Değişkensiz Niceleme başlıklı çalışmasıyla profesör unvanını almıştır.

1966–1983 yılları arasında ODTÜ’de görev yapan Grünberg:

  • Modern mantığın üniversite müfredatında yerleşmesine,
  • Mantık ve analitik felsefe alanlarında Türkiye’de sistematik bir gelenek kurulmasına,
  • ODTÜ’de mantık–felsefe lisansüstü programlarının açılmasına

önemli katkılar sunmuştur.

Uluslararası İlişkiler ve Akademik Etkileşim

Grünberg’in uluslararası yayınları özellikle analitik felsefe çevrelerinde dikkat çekmiş; ünlü mantıkçı ve analitik filozof Willard Van Orman Quine ile yazışmaları olmuştur.

Ayrıca Thomas Kuhn ve Rudolf Carnap üzerine Güneli Irzık ile birlikte yazdığı bir makale, Kuhn’un kendisinden doğrudan yanıt almasına ve görüşlerinin tartışılmasına yol açmıştır. Bu durum, Türkiye’de üretilmiş bir çalışmanın analitik felsefe dünyasında yankı uyandırması bakımından istisnai bir değere sahiptir.

Felsefe Anlayışı

Grünberg’in çalışmaları temelde analitik felsefe, mantık, bilgi kuramı, ontoloji ve bilim felsefesi ekseninde gelişmiştir.

Felsefeyi:

  • Kavramların anlamlarını açıklığa kavuşturma çabası,
  • Bilgi sistemlerinin öndayanaklarını sorgulama,
  • Güvenilir bilgi sağlayacak kavram çerçevelerinin kurulması

olarak tanımlar.

Başta mantıkçı pozitivist çizgiye yakın olduğunu düşünse de daha sonra gerçekçi (realist) bir metafizik görüşünü benimsediğini, felsefe ve bilimin gerçek hakkında bilgi verebileceğini savunduğunu ifade etmiştir.

Grünberg’e göre felsefenin üç temel boyutu vardır: doğru, iyi, güzel. Felsefe bu üç kavram alanında bilgi üretmelidir:

  • Bilim felsefesi olarak doğru,
  • Ahlak, hukuk ve toplum felsefesi olarak iyi,
  • Sanat felsefesi olarak güzel.

Eserleri ve Akademik Katkıları

Grünberg’in çalışmaları, Türkiye’de analitik felsefenin ve sembolik mantığın kurumsallaşmasında temel kaynaklardır.

Kitapları

  • Sembolik Mantık I: Önermeler Mantığı (1968)
  • Anlam Kavramı Üzerine Bir Deneme (1970)
  • Modern Mantık (1970, Hüseyin Batuhan ile)
  • Epistemik Mantık Üzerine Bir Araştırma (1971)
  • Mantıksal Anlam Kuramı: Kaplamsal Yorumlama (1980, Adnan Onart ile)

Önemli Makaleleri

Temel Önermeler (1962),
Nominalizm (1970),
Bilimsel Akılcılık Anlayışının Evrimi (1982),
Thomas S. Kuhn ve Bilimsel Akılcılık (1982),
Mantık ve Gerçeklik (1989),
 Bilgi Teorisi ve Gettier Problemi (1999).

Değerlendirme ve Mirası

Teo Grünberg, Türkiye’de analitik felsefe, modern mantık ve bilim felsefesi alanlarının kurucu isimlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Çalışmaları, kavramsal açıklık, mantıksal titizlik ve felsefi derinlik açısından Türkiye’de benzersizdir.

14 Nisan 2025 tarihinde vefat eden Grünberg, ardında Türkiye’de çağdaş felsefenin yönünü belirleyen güçlü bir entelektüel miras bırakmıştır.

 

Prof. Dr. Nihat Keklik (1926 – 2017)

1926 yılında Ayvalık’ta doğan Nihat Keklik, ilkokulu burada tamamladıktan sonra ortaöğrenimini Galatasaray Lisesi’nde görmüş ve 1948 yılında buradan mezun olmuştur. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde lisans eğitimini Arap ve Fars Filolojisi alanında tamamlamış, 1953 yılında aynı fakültenin Felsefe Bölümü’nde asistan olarak akademik hayata adım atmıştır.

1955 yılında “Aristo ve Farabi Mantığında Kategoriler” konulu doktora tezini tamamlayarak felsefe doktoru unvanını alan Keklik, 1962’de “İslam Dünyasında Tasavvuf ve Felsefe Arasındaki Hesaplaşmalar: Sadreddin Konevî – Nasıreddin Tûsî Felsefeleri” başlıklı çalışmasıyla doçent, 1969’da ise profesör olmuştur. İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde Türk-İslam Felsefesi Tarihi Kürsüsü’nü kurarak bu alanın Türkiye’de kurumsallaşmasına öncülük etmiş, 1991 yılında emekli olmuştur.

 

Çalışma Alanı ve Felsefe Anlayışı

Nihat Keklik’in çalışmaları, genel olarak Türk-İslam felsefesi, İslam mantık tarihi, tasavvuf-felsefe ilişkisi, metafor ve felsefi ifade sorunları, Türk-İslam ahlâkı ve dünya görüşü ekseninde yoğunlaşır.

Felsefe ile hikmet arasındaki ilişkiyi özellikle vurgulayan Keklik’e göre:

  • Felsefe, filozofların ortaya koyduğu nazariyeler ve açıklamalar bütünü,
  • Hikmet ise bu nazariyelerin yaşamda uygulanması ve yaşanmasıdır.

Bu nedenle felsefe ile hikmeti birbirinden koparmayan, aklî araştırmayı ahlâkî ve kültürel temellere bağlayan bir yaklaşımı benimser.

Ayrıca felsefe ekollerini ve filozofları, mensup oldukları inanç dünyalarıyla (putperest, Hristiyan, Müslüman) birlikte ele alarak, özellikle Türk-İslam felsefesinin ortaya çıkışını bu inanç zeminine dayalı bir “renklenme” olarak yorumlar.

 

İslam Düşüncesi, Mantık ve Tasavvuf

Keklik’in temel hedeflerinden biri, İslam düşünce geleneğinde mantık ve felsefeye yöneltilen tepkileri eleştirel biçimde analiz etmek ve bu tepkilerin, İslam’ın akıl ve düşünce vurgusuyla bağdaşmadığını göstermektir.

Bu çerçevede:

  • İslam Mantık Tarihi ve Farabi Mantığı adlı çalışmasında, İslam dünyasında mantığın tarihsel seyrini, Süryani geleneğiyle ilişkisini ve Farabi’nin mantık anlayışını ayrıntılı şekilde ele alır.
  • Mantık ve felsefeyi “haram” sayan çevrelerin İslam’ın özündeki akıl vurgusundan uzaklaştığını belirtir;
  • İbn Teymiyye, Celaleddin Suyûtî gibi isimlerin mantık karşıtı tavrını kaydederken, Gazali’nin mantığı meşrulaştırıcı rolüne özellikle dikkat çeker.

Tasavvuf-felsefe ilişkisinde ise, bir yanda akıl ve kavramsal düşünce, diğer yanda manevî tecrübe ve sezgi ekseninde ortaya çıkan gerilimleri çözümler; Sadreddin Konevî ve İbnü’l Arabî üzerine çalışmaları bu bağlamda özel bir yer tutar.

 

Felsefenin Zorluğu, Metafor ve Kolaylaştırma Çabası

Keklik, felsefenin çoğu kez “zor”, “kapalı”, “halktan kopuk” görülmesinin üç temel nedene dayandığını söyler:

  1. Felsefeyi birkaç sınırlı metinden tanıyanların eksik bilgiye dayalı yargıları,
  2. Filozofların, halkın değerlerine saygısız olarak sunulması ve olumsuz imajı,
  3. Felsefi metinlerin çoğu zaman gereksiz derecede güç ve kapalı üslup ile yazılması.

Bu nedenle “Felsefenin Tekniği” ve “Felsefede Metafor” başlıklı çalışmalarında felsefeyi “avamileştirmeden ama entelektüel düzeyde kolaylaştırma” hedefiyle:

  • Felsefi kavram ve metinlerdeki zorlukların hangi noktalardan kaynaklandığını tespit eder,
  • Metaforların, felsefede sadece süs değil, anlamı açıklığa kavuşturan araçlar olarak kullanılabileceğini gösterir,
  • İlkçağdan Yeniçağ’a ve Türk-İslam filozoflarına kadar pek çok düşünürün metaforlarını çözümleyerek, karmaşık felsefi meselelerin nasıl sadeleştirilebileceğini örnekler.

 

Türk–İslam Felsefesi ve Ahlâk Anlayışı

Keklik’e göre Türk ve İslam kavramları tarihsel süreçte birbirine “intibak” ederek Türk-İslam kavramını oluşturmuştur; bu birlikteliğin ahlâk alanındaki yansıması ise Türk-İslam ahlâkıdır.

“Türklerde Ahlak ve Dünya Görüşü” adlı eserinde:

  • Tarih boyunca Türkler hakkında Arap ve Avrupa kaynaklarında yer alan gözlemleri derleyerek, Türklerin milletçe yüksek bir karaktere sahip olduğu tezini işler,
  • Misafirperverlik, adalet, disiplin, temizlik, ahîlik, hayırseverlik, kadın konumu, ordu ve devlet anlayışı gibi başlıklar altında Türklerin ahlâkî ve toplumsal özelliklerini analiz eder,
  • Küreselleşme tartışmalarının, insan hakları ve ahlâkî değerler ekseninde yapılması hâlinde, Batı’nın Türklerden öğreneceği çok şey olduğunu savunur.

 

Başlıca Eserleri

  • İslam Dünyasında Tasavvuf ve Felsefe Arasındaki Hesaplaşmalar: Sadreddin Konevî – Nasıreddin Tûsî Felsefeleri (1962)
  • Muhyiddin İbnü’l Arabî: Hayatı ve Çevresi (1966)
  • Manevî Kalkınma ve Ortanın Sağı (1967)
  • Sadreddin Konevî’nin Felsefesinde Allah, Kâinat ve İnsan (1967)
  • İslam Mantık Tarihi ve Farabi Mantığı (2 cilt, 1969)
  • El-Bülga fi’l-Hikme (Felsefede Yeterlilik) (1969)
  • İbnü’l Arabî’nin Eserleri ve Kaynakları İçin Mısdak Olarak el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye (1974)
  • Felsefe: Mukayeseli Temel Bilgiler ve Kaynaklar (1978)
  • Felsefenin İlkeleri: Felsefeye Giriş (1982)
  • Felsefeye Giriş: Filozofların Özellikleri (1982)
  • Felsefenin Tekniği (1984)
  • Türkler ve Felsefe: Türk-İslam Felsefesi (1986)
  • Türk-İslam Felsefesi Açısından Felsefenin İlkeleri (1996)
  • Felsefede Metafor (1990)
  • Türklerde Ahlâk ve Dünya Görüşü (2001)

 

Nihat Keklik, hem İslam mantık ve felsefe tarihine dair arşivlik çalışmalar yapmış, hem de felsefeyi Türk-İslam düşüncesinin tarihsel zemininde yeniden düşünerek, Türkiye’de Türk-İslam felsefesi alanının kurucu isimlerinden biri hâline gelmiştir.

Prof. Dr. Önay Sözer (1936 – 4 Aralık 2022)

TDK dernek dönemi üyesi (No: 987), romancı, hikâyeci, denemeci, İstanbul ve Boğaziçi Üniversiteleri Felsefe Bölümleri emekli öğretim üyesidir. 1936 yılında İstanbul’da doğdu. Ortaöğrenimini 1954’te İstanbul Erkek Lisesi’nde tamamladı. Lisede felsefe öğretmeninin teşvikiyle felsefeye ilgi duydu. 1959’da İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdikten sonra bu ilgisini akademik düzeye taşıyarak 1961’de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü Felsefe Tarihi Kürsüsü’nde asistanlığa başladı.

1966’da “Berkeley’de Varlık ve Algı Sorunu” başlıklı teziyle doktora derecesini aldı. 1973’te doçent oldu. 1970’li ve 1980’li yıllarda Almanya’da Köln Husserl Arşivi ve Bochum Hegel Arşivi’nde fenomenoloji ve Hegel felsefesi üzerine araştırmalar yürüttü. 1986’da kendi isteğiyle İstanbul Üniversitesi’nden emekli oldu; 1993’te bu kez Sistematik Felsefe ve Mantık Anabilim Dalı’nda profesör unvanıyla göreve dönerek burada ve Boğaziçi Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde dersler verdi. 2003 yılında İstanbul Üniversitesi’nden ikinci kez emekli oldu. Türkiye’deki çalışmalarının yanı sıra Almanya ve Fransa’daki çeşitli üniversitelerde Hegel diyalektiği ve fenomenolojisi, semiyotik ve ontoloji alanlarında dersler vererek uluslararası bir akademik üne kavuştu; Uluslararası Hegel Derneği yönetim kuruluna seçildi.

Sözer’in felsefedeki başlıca ilgi alanları fenomenoloji, Hegel felsefesi, yapısalcılık ve yapısalcı sonrası tartışmalar, semiyotik ve ontolojidir. Felsefe, mantık ve düşünce tarihi alanlarındaki akademik çalışmaları yanında edebiyatla da yoğun biçimde ilgilenmiş; şiir, deneme ve eleştirileri 1955’ten itibaren Türk Dili, Varlık, a dergisi, Soyut, Yeni Ufuklar, Onüç, Yeni Dergi ve Çağdaş Eleştiri gibi dergilerde yayımlanmıştır. Asıl ününü ise roman, öykü ve deneme türlerindeki eserleriyle kazanmıştır.

Başlıca ödülleri arasında, “Anlayan Tarih” kitabıyla 1981 YAZKO İnceleme Büyük Ödülü, “Öteki” romanıyla 1981 YAZKO Roman Özendirme Ödülü yer alır.

Eserleri (tür ve ilk yayımlanış tarihine göre):

  • Roman: Öteki (1981), İsis’in Düğümü (2004), Sonradan Yaşamak (2009), Piri Reis’in Kayıp Adası (2014), Sarsılanlar (2020), Dolambaç (2022).
  • Hikâye/Öykü: Çıplak Gülüş (1988).
  • Deneme: Kadın ve Benzeri: Bir Kadın Ütopyası (1993).
  • İnceleme: Berkeley’de Varlık ve Algı Sorunu (1970), Edmund Husserl’in Fenomenolojisi ve Nesnelerin Varlığı (1977), Anlayan Tarih: Dil–Tarih İlişkisi Üzerine Bir İnceleme (1981), Felsefenin ABC’si (1992), Metafizik ve Politika (S. Y. Öge ve F. Tomkinson ile, 2002), Avrupa’nın Krizi (V. Turan’la, 2007), Pera Peras Poros: J. Derrida ile Birlikte Disiplinlerarası Çalışma (F. Keskin, R. Kızıler’le, 2012), Sanat: Görünendeki Görünmeyen (M. Ö. Özgenç ve R. D. Kızıler’le, 2019).
  • Çeviri: Peter Pan (J. M. Barrie’den, 1957), Tarihte Akıl (Hegel’den, 1995).

Hakkında 2013 yılında “Bir Arada / Das Zwischen / In-Between” başlıklı armağan kitap (haz. S. Yazıcıoğlu) yayımlanmıştır. Almanca, Fransızca, İngilizce ve İtalyanca bilmekteydi. Ölümünde, İtalyan filozof ve Cagliari Üniversitesi öğretim üyesi Gabriella Baptist ile evliydi; ilk evliliğinden bir oğlu bulunmaktadır.

Önay Sözer, TDK dernek dönemi üyeliği, uluslararası Hegel çalışmaları, fenomenoloji ve yapısalcılık tartışmalarına katkıları, ayrıca roman ve öyküleriyle Türkiye’de felsefe ile edebiyatı birlikte düşünen ve üreten özgün isimlerden biri olarak anılmaktadır.

Sözer, yaşadığı Roma’da kalp ritim bozukluğu teşhisiyle kaldırıldığı hastanede İtalya saatiyle 3 Aralık 2022, 23.05’te (Türkiye saatiyle 4 Aralık 2022, 01.05’te) vefat etti. Cenazesi 6 Aralık 2022’de Roma’nın en eski mezarlıklarından Tempietto Egizio del Cimitero Verona di Roma’da törenle yakıldı; külleri, bürokratik işlemlerin tamamlanmasının ardından 2023 yılı başlarında İstanbul’a getirilerek Karacaahmet Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Prof. Dr. Şaban Teoman Duralı (1947–2021)

1947 yılında Zonguldak’ın Kozlu ilçesinde doğdu. İlköğrenimini Çatalağzı ve Ankara’da, ortaöğrenimini TED Ankara Koleji’nde tamamladı. 1973 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nden mezun oldu. 1975’te aynı bölümde öğretim üyesi olarak akademik hayatına başladı; 1977’de canlılar sorununu merkeze alan biyoloji felsefesi üzerine hazırladığı çalışmayla doktor unvanını aldı. 1982’de doçent, 1988’de profesör oldu. Yaklaşık otuz sekiz yıl İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde lisans ve lisansüstü düzeyde dersler verdi.

Akademik yaşamı boyunca yalnızca Türkiye’de değil, yurtdışında da etkin bir bilim insanı olarak tanındı. 1990’lı yıllarda Uluslararası İslam Üniversitesi Malezya’da ve Viyana Üniversitesi’nde misafir öğretim üyesi olarak bulundu; bu dönemlerde özellikle biyoloji felsefesi, bilim tarihi ve medeniyet teorisi üzerine çalışmalar yürüttü. 1996’da Orta Asya’da Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan’ı kapsayan bir araştırma gezisi yaparak Türk–İslam dünyasının tarihsel ve kültürel birikimi üzerine incelemelerde bulundu.

2009–2015 yılları arasında Kırklareli Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dekanlığı görevini yürüttü; burada Felsefe Bölümü’nün kuruluşuna öncülük etti ve bölüme özgün bir akademik yön çizdi. Daha sonra İbn Haldun Üniversitesi Felsefe Bölümü’ne geçti ve 2017–2018 yıllarında bölüm başkanlığı yaptı.

Teoman Duralı’nın çalışmaları, biyoloji felsefesi, bilim felsefesi, varlık ve bilgi sorunları, medeniyet teorisi, siyaset felsefesi ve Türk düşünce tarihi üzerine yoğunlaşmıştır. Aristoteles biyolojisi ile modern evrim kuramını karşılaştırarak geliştirdiği Canlılar Sorununa Giriş, Aristoteles’te Bilim ve Canlılar Sorunu, Biyoloji Felsefesi ve Felsefe-Bilim Nedir? adlı eserleri, Türkiye’de biyoloji felsefesinin kurucu metinleri arasında kabul edilir. Felsefe ile bilimin iç içe geçtiği tarihsel bir yaklaşımı sürdüren Felsefe-Bilimin Doğuşu ile İngilizce olarak kaleme aldığı A New System of Philosophy-Science from the Biological Standpoint onun özgün sistem arayışını temsil eder.

Duralı, son dönem çalışmalarında “çağdaş küresel medeniyet” analizine yönelmiştir. Çağdaş Küresel Medeniyet, Sorun Çağının Anatomisi – Çağımızın Felsefece Teşrihi ve Aklın Anatomisi – Salt Aklın Eleştirisinin Teşrihi başlıklı eserlerinde modern Batı medeniyetinin ekonomik, siyasal ve teknolojik dinamiklerini felsefi bir bütünlük içinde ele almıştır. Kutadgubilig – Türkçenin Felsefe Sözlüğü ve Omurgasızlaştırılmış Türklük adlı eserlerinde ise Türkçenin bir felsefe dili olarak geliştirilmesi gerektiğini savunmuş; Türk kimliğinin kültürel ve dilsel dönüşümlerini tarihsel bir bağlamda değerlendirmiştir.

Duralı, düşüncesinin merkezine biyoloji felsefesini, medeniyet analizini ve Türkçenin felsefi imkânlarını yerleştirerek Türkiye’de özgün bir felsefe–bilim geleneği kurmayı amaçlamıştır. Akademik disiplini, ders üslubu ve geniş kapsamlı tarih–bilim okumalarıyla öğrencileri ve meslektaşları üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır.

6 Aralık 2021’de İstanbul’da vefat etmiş, Fatih Camii’nde kılınan cenaze namazının ardından Aşiyan Mezarlığı’na defnedilmiştir.

İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün tarihi, hem İstanbul Üniversitesi’nin modern bir üniversite olarak teşkilatlanmasıyla hem de Türkiye’de modern felsefe öğretiminin ortaya çıkışıyla iç içe geçmiş durumdadır. Bugünkü anlamıyla üniversitenin temeli, 12 Ağustos 1900 tarihinde Darülfünun-ı Şahane nizamnamesinin yürürlüğe girmesiyle atılır; bu tarihte Yüksek Din İlimleri (Ulum-ı Aliye-i Diniye), Matematik ve Doğa Bilimleri (Ulum-ı Riyaziye ve Tabiiye), Edebiyat, Mekteb-i Hukuk ve Mekteb-i Tıbbiye fakülteleriyle kurumsal yapı resmileşir. Edebiyat Fakültesi de bu çerçevede Edebiyat, Tarih ve Felsefe bölümleriyle birlikte düşünülür ve böylece İstanbul’da modern anlamda felsefe öğretimi, Darülfünun çatısı altında süreklilik kazanmaya başlar.

Darülfünun’un kuruluşunda Edebiyat Şubesi’nin dersleri arasında “Hikmet-i Nazariye” başlığı altında İlm-i Ahvâl-i Nefs, Mantık, Ahlak ve Estetik yer alır. Bu dersler, hem klasik “hikmet” geleneğinin devamını, hem de modern felsefe disiplinlerine geçişi temsil eder. 1900’de başlayan bu çizgi kesintiye uğramadan sürer ve İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün kurumsal kökeni, bu tarihsel başlangıca dayanır. Kuruluş yıllarında eğitim süresi üç yıl olarak belirlenmiş, haftalık ders saatleri 11–13 saat arasında değişmiş; ilerleyen yıllarda, dönemin eğitim politikalarına paralel olarak program yapısı ve süreleri yeniden düzenlenmiştir.

1912 yılında Maarif Nezareti, Darülfünun’un Ulum-ı Aliye-i Diniye ve Edebiyat şubeleri için yeni bir program hazırlanmasını ister. Bu yeni düzenlemede Edebiyat Şubesi, Felsefe, Tarih-Coğrafya ve Lisan olmak üzere üç kısma ayrılır; eğitim süresi iki yıla indirilir ve Felsefe kısmına Arap Felsefesi ile Sosyoloji dersleri eklenir. Böylece hem İslam düşüncesi hem de modern sosyal bilimlerin felsefe programına eklemlenmesi hedeflenir. Bu dönemde seçmeli ders sistemi getirilmiş, öğrencilerin zorunlu derslere ek olarak diğer kısımlardan ders seçmeleri teşvik edilmiştir. 1915 Nizamnamesi’nde ise Mantık, Ahlak, Terbiye, Ruhiyat, İçtimaiyat, Felsefe Tarihi, Metafizik ve İslam Felsefesi derslerinin verileceği belirtilir; bu çeşitlilik, felsefe eğitiminin daha erken bir tarihte bile geniş bir yelpazeye sahip olduğunu gösterir.

Aynı yıllarda, Medresetü’l Mütehassısîn’de de felsefe dersleri okutulur. Bu kurumda yer alan Hikmet ve Kelam bölümü, Tasavvuf, İslam Felsefesi Tarihi, Hikmet-i İlahiye, Mantık, Felsefe, Ahlak, Umumi Felsefe Tarihi, Dinler Tarihi ve İslam Dini gibi dersleri içerir. Felsefe derslerinin hem Darülfünun’da hem de medrese kökenli kurumsal yapılarda yer alması, İstanbul’daki düşünce hayatında felsefenin hem modern hem klasik kanallardan beslendiğini gösterir. 1924 düzenlemelerinde Edebiyat Fakültesi’nde İslam Felsefesi, İçtimaiyat, Ahlak, Felsefe Tarihi, Ruhiyat ve Mantık; İlahiyat Fakültesi’nde ise İçtimaiyat, Ruhiyat, Ahlak, İslam Felsefesi Tarihi, İçtimai Ruhiyat, Felsefe Tarihi, Dinler Tarihi ve Felsefesi dersleri yer alır. Böylece felsefe, üniversite bünyesinde birden fazla fakülteye yayılan bir disiplin halini alır.

1929’a gelindiğinde Felsefe Bölümü üç kürsüye ayrılmıştır: Felsefe Tarihi, Ruhiyat ve Sosyoloji. Bölüm öğrencilerine İslam Felsefesi, Terbiye ve Ahlak dersleri de program dâhilinde sunulur. 1931 tarihli düzenlemelerde, Edebiyat Fakültesi’nde “asli” ve “ihtisas” dersleri ayrımı yapılır; Felsefe Bölümü için dört asli (Felsefe Tarihi, Terbiye, İçtimaiyat, Ruhiyat) ve dört ihtisas (Metafizik, Mantık, Ahlak, İslam Felsefesi) dersi belirlenir. 1932’de program: Ruhiyat, Mantık, Metafizik, İslam Felsefesi, Terbiye, İçtimaiyat ve Ahlak, Felsefe Tarihi derslerinden oluşur. Bu tabloda görülen genişlik, İstanbul Felsefe’nin daha erken dönemde bile salt soyut bir spekülasyon alanı olarak değil, ruhbilimden sosyolojiye, eğitimden İslam düşüncesine kadar uzanan geniş bir araştırma sahası olarak kurgulandığını ortaya koyar.

Bölümün ilk hocaları ve verdikleri dersler bu tabloyu daha somut hale getirir. Ahmet Mithat Efendi Felsefe Tarihi, Dinler Tarihi ve Umumi Tarih; Hüseyin Cahit Yalçın Felsefe ve Estetik; Filibeli Ahmet Hilmi Metafizik; Emrullah Efendi Hikmet-i Nazariye ile Terbiye ve Tedris; Mehmet Ali Ayni Felsefe Tarihi; Ziya Gökalp İçtimaiyat; Rıza Tevfik Felsefe ve Estetik; Babanzade Ahmet Naim ise Felsefe, Mantık ve Ruhiyat derslerini yürütmüştür. 1933 Reformu’na kadar Darülfünun’da ders veren hocaların büyük kısmı, bugünkü anlamda doktora derecesine sahip olmamakla birlikte, modern Batı felsefesini, İslam düşüncesini ve toplumsal sorunları felsefi bir dille tartışan, yoğun bir yayın faaliyetinde bulunan isimlerdir. Ahmet Mithat’ın Felsefe ve Feylosoflar, Ben Neyim? gibi eserleri; Filibeli Ahmet Hilmi’nin Hangi Felsefe Ekolünü Kabul Etmeliyiz? ve diğer dini-felsefi metinleri; Rıza Tevfik’in Mufassal Kamus-ı Felsefe’si; Babanzade Ahmet Naim’in felsefe ve ahlak kitapları; İzmirli İsmail Hakkı, Mehmet Ali Ayni, Şekip Tunç, Mehmet İzzet, Hilmi Ziya Ülken gibi isimlerin çalışmaları, bu dönemde felsefenin hem kavramsal düzeyde hem de kavramsal-siyasal tartışmalar düzeyinde işlendiğini gösterir.

1920’ler ve 30’lar boyunca Felsefe Bölümü, kürsü sistemi temelinde şekillenen bir yapıya sahiptir. 1919 Nizamnamesi’nde kürsüler, fakültelerin esaslı meslek dersleri etrafında örgütlenen birim olarak tanımlanmış; yeni kürsü açma, kapatma ya da ders ekleme-kaldırma süreçleri Müderrisler Meclisi’nin kararı ve maarif yönetiminin onayına bağlanmıştır. 1929’da Edebiyat Fakültesi’nde üçü edebiyat, üçü tarih, üçü felsefe, ikisi coğrafya şubelerine ait olmak üzere toplam on bir kürsü bulunmaktadır; Felsefe Şubesi Felsefe Tarihi, Ruhiyat ve İçtimaiyat kürsülerini içerir. Bu yapı, felsefenin hem tarihsel hem psikolojik hem de toplumsal boyutlarının kurumsal düzeyde tanındığını ve ayrı kürsüler halinde temsil edildiğini gösterir.

1933 Üniversite Reformu, İstanbul Üniversitesi’nin tamamında olduğu gibi Felsefe Bölümü’nde de köklü değişiklikler yaratır. Reformla birlikte Darülfünun kapatılmış, modern üniversite düzeni içinde İstanbul Üniversitesi kurulmuş; bazı hocalar tasfiye edilirken, Almanya başta olmak üzere Avrupa üniversitelerinden çok sayıda yabancı profesör davet edilmiştir. Felsefe Bölümü’nde, bilim felsefecisi Hans Reichenbach lojistik, bilim felsefesi ve mantık alanlarında; Ernst von Aster felsefe tarihi alanında; Walter Kranz Antikçağ felsefesi alanında; Heinz Heimsoeth Kant ve fenomenoloji; Joachim Ritter varoluşçuluk; Freytag von Löringhoff mantık; Wilhelm Peters davranış psikolojisi; Gerhard Kessler sosyoloji ve iktisat sosyolojisi gibi konularda dersler vermiştir. Bu dönem, Reichenbach’ın mantıkçı pozitivizmi ve lojistik ağırlıklı yaklaşımıyla, von Aster ve Kranz’ın tarihsel felsefe ve metin merkezli anlayışının bir arada bulunduğu, dolayısıyla hem analitik hem tarihsel çizgilerin güçlendiği bir dönemdir.

1933–1950 arası, sıklıkla “yabancı hocalar dönemi”dir. Reichenbach’ın seminer usulünü, bilim felsefesi ve olasılık mantığına dayalı düşünme biçimini, von Aster’in felsefe tarihini “felsefe üzerine felsefe” olarak ele alan yaklaşımını, Kranz’ın Antik felsefe dersleriyle felsefe tarihinin temellerini güçlendiren katkısını ve Heimsoeth’in Kant ve fenomenoloji okumalarının etkisini göz önüne aldığımızda, İstanbul Felsefe’nin bu dönemde Avrupa felsefe dünyasıyla doğrudan temas kuran bir merkez haline geldiği söylenebilir. Aynı zamanda bu süreç, Hilmi Ziya Ülken, Nusret Hızır, Macit Gökberk, Takiyettin Mengüşoğlu gibi yerli hocaların da Almanya’da eğitim görerek geri döndükleri, modern araştırma anlayışını içselleştirdikleri bir dönemdir.

1950’lerden itibaren Felsefe Bölümü, “doktoralı yerli hocalar”ın sorumluluğuna geçer ve tarihinin üçüncü büyük evresine girer. Macit Gökberk, Takiyettin Mengüşoğlu, Halil Vehbi Eralp, Mazhar Şevket İpşiroğlu, Hüseyin Batuhan, Bedia Akarsu, İsmail Tunalı, Nihat Keklik, Nermi Uygur gibi isimler, hem kendi doktora çalışmaları hem de bölümde yürüttükleri ders ve seminerlerle, İstanbul Felsefe’nin kurumsal kimliğini belirleyici bir şekilde şekillendirirler. Bu kuşak, bir yandan Alman üniversite geleneğinin seminer tarzı, metin çalışması ve sistematik felsefe anlayışını sürdürmüş; diğer yandan Türkçe literatüre kazandırdıkları eserlerle felsefe dilinin yerleşmesine, felsefi kavramların Türkçede karşılık bulmasına ve felsefe eğitiminin yaygınlaşmasına öncülük etmiştir.

1942’de başlatılan doktora programı, İstanbul Felsefe’yi yalnızca lisans eğitiminde değil, lisansüstü düzeyde de ülkenin merkezi hâline getirir. 1942–1956 arasında on, 1964–1990 arasında onlarca kişi bu programdan doktora derecesi alır. Doktora tezlerinin konuları, ahlak, bilgi, varlık, estetik, bilim, dil ve kültür, aydınlanma, siyaset, iktisat, insan, algı, mantık, Sokrates öncesi felsefe, metafizik, sanat, tarih gibi felsefenin hemen her alanına yayılmıştır. Bu tezlerden yetişen pek çok akademisyen, Türkiye’de kurulan yeni felsefe bölümlerinin kurucu kadrolarını oluşturmuş; böylece İstanbul Felsefe, yalnızca kendi öğrencilerini değil, diğer üniversitelerdeki felsefe bölümlerini de yetiştiren bir “ana kaynak” haline gelmiştir.

Reform öncesi ve sonrası dönemler çoğu zaman kopuk iki evre gibi anlatılsa da, aslında arada güçlü bir süreklilik bulunur. Reform öncesi hocalar, modern Batı felsefesini tanıtan, onu Osmanlı-Türk düşünce dünyasına aktaran ve yerel sorunlarla ilişkilendiren bir yapı kurmuş; yoğun çeviri ve telif faaliyetleriyle felsefi literatürün oluşmasına katkı sağlamışlardır. Reform sonrası kuşak ise bu zemini devralmış, teknik düzeyi yükseltmiş, doktora sistemi ve seminer kültürüyle felsefe öğrenimini “meslekten felsefecilik” boyutuna taşımıştır. Her iki dönemin ortak noktası, felsefeyi yalnızca kuramsal bir uğraş olarak değil, toplumsal, kültürel ve siyasal sorunlarla ilişki içinde düşünen bir disiplin olarak görmeleridir.

Bugün İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü, bu çok katmanlı tarihsel birikimi Felsefe Tarihi, Mantık, Sistematik Felsefe ve Türk-İslam Düşünce Tarihi anabilim dalları üzerinden sürdüren; lisans ve lisansüstü düzeyde programlarıyla hem klasik hem çağdaş felsefe alanlarında eğitim ve araştırma yapan; Türkiye’de felsefe eğitimi ve araştırmasının tarihsel omurgasını oluşturan kurumların başında gelmektedir. Bölüm, geçmişinden devraldığı Darülfünun mirasını, modern üniversite anlayışı, uluslararası akademik bağlar ve yeni kuşak araştırmacılarla harmanlayarak, bugün de felsefi düşüncenin geliştirildiği ve aktarıldığı bir merkez olma niteliğini korumaktadır.

Misyon ve Vizyon


Misyon

Bölümümüz, felsefi birikimi yalnızca aktaran değil, aynı zamanda eleştirel bir yöntemle yeniden üreten bir akademik yapı olmayı amaçlar. Ulusal ve uluslararası kültürel mirası, disiplinlerarası işbirliği içinde değerlendirerek çağdaş düşüncenin sorun alanlarını kavramsal bir derinlik ile araştırmayı hedefler.

Felsefenin tarihsel gelişimini, kavramlarını ve yöntemlerini hem kuramsal hem pratik yönleriyle inceleyen bölümümüz, öğrencilerin sorgulama yetkinliği, eleştirel düşünme becerisi, etik duyarlılık, farklı düşünce geleneklerini karşılaştırma yetisi, toplumsal sorumluluk bilinci ve felsefi problem çözme becerileri ile donanmalarını amaçlar.

Bölümümüz, elde ettiği akademik sonuçları toplumla paylaşmayı bir sorumluluk olarak görür; düşünsel üretimin yalnızca üniversite sınırları içinde değil, sanat, kültür, siyaset, çevre, bilim ve teknoloji alanlarına da katkı sunması gerektiğini savunur. Bu doğrultuda bölümümüz, çağın sorunlarına duyarlı bireyler yetiştirmeyi ve felsefi bir tutumun toplumsal yaşamda dönüştürücü bir rol üstlenmesini desteklemeyi misyon edinmiştir.

 

Vizyon

Bölümümüz, felsefi düşüncenin hem akademik hem toplumsal düzeyde etkin bir biçimde varlık göstermesi için ulusal ve uluslararası ölçekte güçlü bir akademik merkez olmayı hedeflemektedir.

Bilimsel, teknolojik ve toplumsal gelişmeleri yalnızca tanımlamakla yetinmeyen; bu gelişmelerin yol açtığı epistemolojik, etik, siyasal, hukuki ve kültürel sonuçları felsefi bir çerçevede irdeleyen ve bunlara ilişkin yeni çözüm imkânları geliştiren bir araştırma ve eğitim ortamı oluşturmak temel vizyonlarımızdandır.

Bu doğrultuda bölümümüz:

  • Kuramsal derinliği olan, fakat aynı zamanda çağdaş sorunlara dokunan çalışmalar yürütmeyi;
  • Farklı üniversiteler, araştırma merkezleri ve akademik topluluklarla uluslararası ortaklıklar kurmayı;
  • Öğrenciler ve öğretim üyeleri için dinamik, üretken ve çok kültürlü bir akademik ortam sağlamayı;
  • Felsefi bilgi üretimini, toplum için erişilebilir hâle getiren yayın, etkinlik, proje ve kamusal felsefe girişimleri geliştirmeyi;
  • Felsefenin güncel sorunlarla ilişkisini güçlendirerek eleştirel düşüncenin toplumsal yaşamda etkili bir araç hâline gelmesine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Bölümümüz, bu hedefleri doğrultusunda, uluslararası standartlarda eğitim veren, disiplinlerarası etkileşimi teşvik eden, felsefi düşünmeyi sürdürülebilir kılan ve topluma yön verebilecek nitelikli bireyler yetiştiren bir akademik birim olmayı vizyon edinmiştir.

 

Köklü Bir Düşünce Geleneği Üzerine İnşa Edilmiş Eğitim

İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü Lisans Programı, Darülfünun döneminde 1910’lu yıllarda ortaya çıkan ve 1933 Üniversite Reformu sonrasında Hans Reichenbach’ın katkısıyla yeniden yapılandırılan İstanbul Felsefe geleneğinin devamı niteliğindedir. Bu tarihsel miras, yalnızca bölümün akademik kültürünü belirlemekle kalmaz; aynı zamanda programın felsefeyi tarihsel derinliği, sistematik çeşitliliği ve çağdaş düşünceyle etkileşimi içinde ele alan özgün yaklaşımını da şekillendirir.

Bölüm, Türkiye’de modern felsefenin kurumsallaşmasında belirleyici rol oynamış; felsefe tarihinin ve sistematik felsefenin hemen her alanında uzmanlaşmış öğretim üyeleriyle köklü felsefi birikimi sürdürmüştür. Bugün de öğrencilerin felsefi düşünme becerilerini geliştirmeyi, kapsamlı bir metin okuma pratiği kazandırmayı ve onları tarihsel geleneğin yanı sıra güncel tartışmalarla buluşturmayı hedefleyen dinamik bir program yapısına sahiptir.

 

Eğitim Modeli ve Programın Akademik Yapısı

Program, felsefi düşüncenin hem tarihsel hem sistematik yönlerini eşzamanlı olarak takip eden bütüncül bir yapıya sahiptir.
 Lisans eğitimi, dört ana eksen üzerine kuruludur:

  • Felsefe Tarihi: Antikçağ’dan Ortaçağ’a, Modern dönemden Çağdaş felsefeye uzanan geniş bir perspektif
  • Sistematik Felsefe: Ontoloji, epistemoloji, etik, siyaset felsefesi, estetik, bilim felsefesi
  • Mantık: Klasik mantık, modern mantık, argümantasyon, akıl yürütme ve mantık tarihine yönelik uygulamalı çalışmalar
  • Türk-İslam Düşüncesi: İslam felsefesinin temel kavramları, klasik filozoflar, metin çözümlemeleri

 

Programın ilk dört yarıyılı, felsefe tarihini, mantığı ve temel kavramları sistemli biçimde kavratmaya yönelik güçlü bir altyapı sunar.
Beşinci yarıyıldan itibaren öğrenciler, müfredattaki geniş seçmeli ders havuzuyla kendi akademik ilgi alanlarına yönelme fırsatı bulurlar.
 Son yıl, danışman eşliğinde yürütülen bitirme tezi ile öğrencilerin seçtikleri bir alanda derinlemesine araştırma yapmasını sağlar.

Güncel müfredat ayrıntıları için: https://ebs.istanbul.edu.tr/home/dersprogram?id=1109&yil=2025 
 

Disiplinlerarası Yaklaşım ve Formasyon İmkânları

Felsefe Bölümü, öğrencilerin düşünsel gelişimini yalnızca felsefe disipliniyle sınırlandırmayan, sosyal bilimler ve beşeri bilimlerle etkileşimi teşvik eden bir eğitim anlayışına sahiptir.

Öğrenciler, fakülte içinden alan dışı seçmeli dersler aracılığıyla sosyoloji, psikoloji, tarih, sanat tarihi, antropoloji ve hukuk gibi alanlarla ilişki kurabilirler.

Felsefe Grubu Öğretmenliği hedefleyen öğrenciler için formasyon dersleri (Eğitime Giriş, Öğretim Yöntemleri, Sınıf Yönetimi, Eğitim Psikolojisi, Rehberlik, Ölçme-Değerlendirme, Öğretmenlik Uygulaması vb.) fakülte bünyesinde alınabilmektedir.

Ayrıca isteyen öğrenciler için çift anadal, yandal ve Erasmus programı gibi olanaklar mevcuttur.

 

Öğrenci Topluluğu ve Akademik Yaşam

İstanbul Felsefe’nin öğrencileri, bölümün köklü akademik kültürünü yalnızca dersler aracılığıyla değil, aktif bir öğrenci yaşamıyla deneyimler.

Bölümün resmi öğrenci topluluğu olan Felsefe Topluluğu, yıl boyunca:

  • öğrenci kongreleri,
  • metin okuma grupları,
  • film okumaları,
  • tematik atölyeler,
  • konuk akademisyen konuşmaları,
  • tartışma oturumları,
  • kültürel geziler

 

gibi çok sayıda akademik ve sosyal etkinlik düzenler.

Bu etkinlikler, öğrencilerin hem akademik ilgilerini derinleştirmelerine hem de eleştirel tartışma ortamlarında yer almalarına olanak tanır.

 

Felsefe Eğitiminin Kazandırdığı Beceriler

Lisans Programı, öğrencilerin şu becerileri kazanmasını hedefler:

  • Felsefi problemleri kavramsal düzeyde analiz etme,
  • Argüman kurma ve değerlendirme,
  • Akademik araştırma yürütme ve metin yazma,
  • Tarihsel metinleri bağlamı içinde okuma ve yorumlama,
  • Disiplinler arası ilişkileri kavrama,
  • Yöntemli ve eleştirel düşünme pratiği geliştirme.

Bu yetkinlikler, mezunların akademik hayatta olduğu kadar eğitim, kültür-sanat, medya, yayıncılık, araştırma ve düşünce kuruluşları gibi çeşitli alanlarda etkin olmalarını sağlar.

 

Paydaşlar ve İş Birlikleri

İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü, akademik çalışmalarını yalnızca fakülte içi ders ve araştırmalarla sınırlamayan; ulusal ve uluslararası kurumlarla kurduğu çok yönlü iş birlikleriyle öğrencilerine geniş bir entelektüel çevre sunan bir yapıdadır. Bölüm, felsefi düşüncenin farklı ekollerle ve araştırma topluluklarıyla temas içinde gelişebileceği bir ortam yaratmayı amaçlar. Bu doğrultuda Mantık Derneği, Mantık Araştırmaları Derneği, Türkiye Kant Topluluğu, Türkiye Fenomenoloji Topluluğu, Uygulamalı Felsefe Derneği gibi çeşitli akademik topluluklarla düzenli etkileşim içindedir. Bu ortaklıklar sayesinde bölüm öğrencileri ve öğretim üyeleri seminerlere, çalıştaylara, ulusal toplantılara ve tematik okuma gruplarına aktif olarak katılım sağlar.

Bölüm, farklı üniversitelerle de karşılıklı akademik iletişim yürütmektedir. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Uludağ Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi ile düzenlenen söyleşiler, konuk dersleri, metin okuma toplantıları ve felsefi tartışma oturumları öğrencilerin düşünsel üretimlerini farklı akademik çevrelerle paylaşmalarına olanak tanır. İstanbul Üniversitesi Bilgisayar Bilimleri Uygulama ve Araştırma Merkezi ile yapılan çalışmalar ise mantık, teknoloji ve yapay zeka etiği gibi alanlarda disiplinler arası bir tartışma zemini oluşturarak bölümün güncel konularla temasını güçlendirir.

Dış paydaşlarla yürütülen iş birlikleri, bölümün yıl boyunca düzenlediği etkinliklerde de görünür hâle gelir. Felsefe günleri, ulusal ve uluslararası konuşmalar, öğrenci kongreleri, film okumaları, atölye çalışmaları ve tematik seminerler; hem bölüme davet edilen akademisyenlerin hem de dış paydaş kurumların katkısıyla gerçekleştirilmektedir. Öğrenci topluluğu tarafından sürdürülen bu etkinlikler, felsefi tartışmayı ders dışına taşır ve öğrencilerin düşünsel üretime aktif biçimde katılmalarını sağlar.

Bu iş birlikleri, İstanbul Felsefe’nin tarihsel geleneğini çağdaş akademik kültürle buluşturan temel yapı taşlarından biridir. Bölüm, bu sayede öğrencilerine yalnızca kuramsal bir eğitim sunmakla kalmaz; aynı zamanda onları geniş bir akademik ve kültürel ağın parçası hâline getirir. Felsefi düşünmeyi toplumsal, bilimsel ve disiplinler arası bağlamlarda deneyimleme fırsatı sunan bu ilişkiler, bölüm mezunlarının hem akademide hem farklı çalışma alanlarında daha donanımlı ve üretken bireyler olarak yer almalarına katkı sağlar.

2007-2014 yılları arasındaki web sitemiz: https://2014.felsefe.istanbul
2015-2018 yılları arasındaki web sitemiz: https://2018.felsefe.istanbul


BÖLÜM TARİHİNDEN İSİMLER


Ernst von Aster (1880–1948)

Felsefe Tarihi Ordinaryüsü – İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi (1936–1948)

Ernst von Aster, 18 Şubat 1880’de Berlin’de doğdu. İlk ve ortaöğrenimini Berlin’de tamamladı, 1898’de Askanisches Gymnasium’dan mezun oldu. Münich ve Berlin Üniversitelerinde felsefe eğitimi aldı ve 15 Mayıs 1902’de doktorasını tamamladı. Grekçe, Latince, Almanca, Fransızca, İngilizce ve uzun süre yaşadığı İsveç nedeniyle İsveççe bilen von Aster, klasik filoloji ve felsefe tarihine hâkimiyetini geniş bir dilsel altyapı ile destekleyen bir düşünürdü.

Akademik Çalışmaları ve Eserleri

Von Aster, özellikle bilgi teorisi, epistemoloji, klasik Alman felsefesi ve antik felsefe üzerine çalışmalarıyla tanınır. Başlıca eserleri arasında Kant (1909), Prinzipien der Erkenntnislehre (1913), Geschichte der Antiken Philosophie (1920), Geschichte der neueren Erkenntnistheorie (1921), Die Französische Revolution (1925), Geschichte der Englischen Philosophie (1927), Die Philosophie der Gegenwart (1935) ve Türkiye’de çevrilen Bilgi Teorisi ve Mantık (1945) yer almaktadır.

İstanbul Üniversitesi’ne Gelişi ve Görevleri

1936 yılında Felsefe Tarihi Kürsüsü için Hans Reichenbach’ın önerisiyle yurt dışından profesör arayışına giren İstanbul Üniversitesi, Ernst Cassirer’in Göteborg Üniversitesiyle anlaşması üzerine doğrudan von Aster’le irtibat kurdu. Von Aster, 24 Ekim 1936’da Felsefe Tarihi Kürsüsü Ordinaryüsü olarak görevine başladı.

Görev süresince:

  • 1937 Türk Tarih Kongresi’nde İbn Haldun üzerine konferans verdi.
  • 1941’de Hukuk Fakültesi’nde Hukuk Felsefesi dersleri yürüttü.
  • Derslerinin bir kısmı Mazhar Şevket İpşiroğlu tarafından Türkçeye çevrildi.
  • Reichenbach’ın ayrılmasıyla Felsefe Tarihi ve Umumî Felsefe-Mantık kürsülerinin yönetimini birlikte üstlendi.

Von Aster, felsefe tarihinin sistematik felsefeden ayrı düşünülemeyeceğini savunmuş; bilgi teorisinin ve epistemolojik sorunların felsefe tarihinin merkezinde yer aldığını vurgulayarak bölümün akademik anlayışını uzun yıllar şekillendirmiştir. Bu çerçevede Walter Kranz’ın İstanbul’a davet edilmesini önererek bölümün güçlü bir tarihsel felsefe geleneği oluşturmasına katkı sağlamıştır.

Türkiye’deki Etkisi ve Son Yılları

Von Aster’e 1946 yılında Türk vatandaşlığı önerilmiş; bunu büyük bir onur olarak gördüğünü belirtmekle birlikte, yaşının ilerlemiş olması ve Almanya’daki sorumlulukları gerekçesiyle kabul edemeyeceğini bildirmiştir. 22 Ekim 1948’de, izinli bulunduğu İsveç’te hayatını kaybetmiştir.

Bölüme ve Türkiye’de Felsefeye Katkısı

Ernst von Aster, 1930’lardan 1940’lara uzanan süreçte İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün yeniden yapılanma döneminin belirleyici figürlerinden biri olmuştur.

  • Antik felsefe ve bilgi kuramı alanlarına getirdiği kapsamlı ders programları,
  • Alman idealizmi ve Kant yorumculuğundaki yetkinliği,
  • Felsefe tarihi ile sistematik felsefe arasındaki kopmaz bağı öne çıkaran yaklaşımı,
  • Bölümün kurumsal kimliğini modern bir akademik felsefe anlayışı doğrultusunda şekillendirmiştir.

Von Aster, Türkiye’de felsefe tarihçiliğinin temellerinin atılmasına ve felsefi araştırmaların metodolojik yönelimlerinin belirlenmesine önemli katkılar sunmuş, İstanbul Felsefe’nin kurucu-modern döneminin en etkili düşünürleri arasında yer almıştır.

Mustafa Şekip Tunç (1886–1958)

Felsefe, Psikoloji ve Pedagoji Ordinaryüs Profesörü – İstanbul Üniversitesi

Mustafa Şekip Tunç, İstanbul’da doğmuş; ilk öğrenimine Halep’te başlamış, Manastır’da rüştiyeyi tamamlamış ve 1905’te Vefa İdâdîsi’nden mezun olmuştur. 1908 yılında Mülkiye Mektebi’ni bitirdikten sonra Kosova vilayeti maiyet memurluğuna atanmış; burada idarecilikten çok eğitim alanında faaliyet göstermiştir. Üsküp’te Şübbân-ı Vatan Cemiyeti’nin açtığı modern pedagojik yöntemlerle çalışan ilkokulda öğretmenlik yapmış; ardından Firzovik Kaymakam Vekilliği görevinden istifa ederek tamamen eğitim alanına yönelmiştir.

1912’den itibaren çeşitli sultanîlerde edebiyat öğretmenliği yapan Tunç, Maarif Nezareti tarafından Fransız edebiyatı tahsili için yurtdışına gönderilmiş; ancak pedagojinin kendisi için bir bilim alanı olduğunu fark ederek Cenevre Üniversitesi’nde psikoloji, Rousseau Pedagoji Enstitüsü’nde ise pedagoji eğitimi almıştır. Yurda döndükten sonra Darülmuallimât-ı Âliyye’de terbiye ve ruhiyat dersleri vermiş; bu dönemde yayımladığı yazılar sayesinde Ziya Gökalp’in dikkatini çekmiş ve Darülfünun’un yeniden yapılandırılması sırasında Pedagoji Kürsüsü’ne müderris muavini olarak atanmıştır. 1924’te müderrisliğe yükselmiş, uzun yıllar hem Edebiyat Fakültesi’nde hem de bir dönem İlahiyat Fakültesi’nde din felsefesi profesörü olarak görev yapmıştır. 1933 reformunda ordinaryüs profesörlüğe yükselmiş, 1953’te emekli olmasına rağmen yazılarına devam etmiştir. Mustafa Şekip Tunç, 17 Ocak 1958’de İstanbul’da vefat etmiştir.

Düşüncesi ve Eğitim Felsefesi

Mustafa Şekip Tunç, Türkiye’de modern anlamda psikoloji, pedagoji ve felsefenin kurumsallaşmasında belirleyici bir figürdür. Düşüncesinin merkezinde “müşahhas insan” (somut, sorumlu, şahsiyet sahibi birey) kavramı yer alır. Eğitim, Tunç’a göre yaşam boyu süren, dinamik ve şahsiyet kurucu bir süreçtir:

  • Eğitim ailede başlar; aile çocuğun sevgi, güven, dil, değer ve kültürle ilk karşılaştığı yerdir.
  • Dil, düşüncenin ve şahsiyetin temelidir; bu nedenle eğitim dil bilinciyle başlar.
  • Vicdan terbiyesi, toplumsal dayanışmanın ve medeniyetin köküdür.
  • Gerçek disiplin, dışarıdan değil, bireyin kendi iç iradesinden gelir.
  • Eğitimin amacı bireyi yaratıcı, özgür, kendi kendini yöneten bir şahsiyet haline getirmektir.

Tunç’un yaklaşımı, sosyolojizme mesafeli, personalist (şahsiyetçi) bir insan anlayışıyla bütünleşir. Ona göre eğitim bireyi edilgen bir memur haline getirmek için değil, bütün potansiyelini gerçekleştirmesine alan açmak için vardır. Şahsiyetin gelişimi, hem bireysel hem toplumsal bir yeniden inşa sürecidir.

Felsefeye ve Sosyal Bilimlere Katkısı

Mustafa Şekip Tunç:

  • Türkiye’de psikoloji ve pedagoji disiplinlerinin kurucu isimlerindendir.
  • Darülfünun ve ardından İstanbul Üniversitesi’nde modern felsefe eğitiminin temellerini atmış,
  • Bergsonculuk, psikoloji, etik, kültür felsefesi ve eğitim felsefesi alanlarında etkili olmuştur.
  • Eğitim düşüncesinde dil, vicdan, şahsiyet, aile ve kültür ilişkisini merkez alan özgün bir yaklaşım geliştirmiştir.

Tunç, hem üniversite hem de geniş kamuoyu için yazdığı makaleler, ders kitapları ve çevirilerle 20. yüzyıl Türk düşünce hayatının en üretken figürlerinden biri olmuştur.

Başlıca Eserleri

Mustafa Şekip Tunç’un telif eserlerinden bazıları:

  • Ruhiyat Dersleri (1919)
  • Gülmek Nedir ve Kime Gülüyoruz? (1921)
  • Felsefe Dersleri: Rûhiyat (1924–1933 arasında çok baskı)
  • Felsefe-i Din (1927)
  • Terakki Fikrinin Menşe ve Tekâmülü (1928)
  • Yeni Türk Kadını ve Ruhî Münasebetleri (1939)
  • İptidai Mefhumu ve Üç Zihniyet (1940)
  • İnsan Ruhu Üzerinde Gezintiler (1943)
  • Ruh Yapımız ve Onun Tipleri Bakımından Ahlâk (1944)
  • Ruh Âleminde (1945)
  • Fikir Sohbetleri (1948)
  • Psikolojiye Giriş (1949)
  • Bir Din Felsefesine Doğru (1959)
  • Çin Felsefesinin Kaynakları (t.y.)

 

Çevirileri

Mustafa Şekip Tunç, çoğunluğu Henri Bergson, William James, Sigmund Freud ve çağdaş psikoloji/metafizik alanından isimlerin eserlerinden oluşan yaklaşık kırk kitabı Türkçeye kazandırmıştır. Bu çeviriler, 20. yüzyılın ilk yarısında Türkiye’de modern psikoloji ve felsefi düşüncenin yerleşmesine büyük katkı sağlamıştır.

Öne çıkan çevirilerinden bazıları:

  • Terbiye Musahabeleri (W. James)
  • Froydizm: Psikanalize Dair Beş Ders (S. Freud)
  • Muasır Fransız Psikolojisi (Dwelshauvers)
  • Gülme (H. Bergson)
  • Şuurun Doğrudan Doğruya Verileri (H. Bergson)

 

İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü İçindeki Yeri

Mustafa Şekip Tunç, İstanbul Felsefe’nin kurucu-modern döneminin en etkili yerli düşünürlerinden biridir:

  • 1933 Reformu sonrası ordinaryüs profesörlüğe yükselmiş,
  • Pedagoji, psikoloji, ruhiyat ve din felsefesi alanlarında bölümün akademik yönünü şekillendirmiş,
  • Düşünceleriyle güçlü bir şahsiyet ve insan felsefesi geleneği oluşturmuştur.

Tunç, öğretmenliğinden akademisyenliğine kadar geçen tüm yaşamı boyunca eğitimi bir “medeniyet tasarımı” olarak görmüş ve Türkiye’de modern eğitim felsefesinin temellerini atmıştır.

Walter Kranz (1884–1960)

Klasik Filolog, Antik Felsefe Tarihçisi – İstanbul Üniversitesi

Walter Kranz, 23 Ekim 1884’te Osnabrück yakınlarındaki Georgsmarienhütte’de doğmuş; Berlin ve Göttingen Üniversitelerinde Klasik Filoloji, Arkeoloji ve Germanistik eğitimi almıştır. Wilamowitz ve Diels gibi dönemin en etkili filologlarının öğrencisi olan Kranz, 1910’da Berlin Üniversitesi’nde De forma stasimi başlıklı teziyle doktorasını tamamlamıştır. 1911–1928 arasında Berlin’in seçkin liselerinde Yunanca ve Latince öğretmenliği yapmış; 1925’te Alman Maarif Nezareti’nin danışmanı olarak "Humanist eğitim" sisteminin yeniden düzenlenmesinde kritik rol üstlenmiştir.

1927’de Göttingen Üniversitesi’ne profesör olarak davet edilmesine rağmen ortaöğretimde kalmayı tercih eden Kranz, 1928’de Almanya’nın en köklü eğitim kurumlarından biri olan Schulpforta’nın müdürlüğüne atanmış; 1932’de Halle Üniversitesi’nde fahri profesör olmuştur. Ancak 1937’de eşinin Yahudi kökenli olması nedeniyle emekliye sevk edilmiş ve akademik hayatı kesintiye uğramıştır.

İstanbul Üniversitesi’ne Gelişi ve Akademik Etkisi

Felsefe Bölümü Başkanı Ernst von Aster, 1942 yılı sonunda İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün ihtiyaç duyduğu profesörün yalnızca felsefe alanına değil, Fakülte’nin diğer disiplinlerine de katkı sağlaması gerektiğini belirtmiş ve bu nedenle Kranz’ın çok yönlü klasik kültür uzmanlığını Profesörler Meclisine önermiştir. Von Aster’e göre Kranz, özellikle:

  • Antik Felsefe Tarihi
  • Antik Yunan Edebiyatı
  • Kültür Tarihi

üzerine yaptığı çalışmalarla hem Felsefe Bölümü’ne hem de temelleri yeni atılan Klasik Filoloji Bölümü’ne önemli katkı sağlayabilecek bir isimdi.

Öneri 2 Mart 1943’te oybirliğiyle kabul edilmiş; Kranz 1944 yılının başında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde görevine başlamıştır. Aynı yıl geniş kapsamlı kişisel kütüphanesini de İstanbul’a getirterek fakülteye kazandırmıştır.

Fakültedeki Görevleri ve Akademik Katkıları

Walter Kranz, İstanbul Üniversitesi’nde geçirdiği yıllar boyunca Fakülte’nin farklı birimlerinde görev almıştır:

  • Germanistik Bölümü’nün yönetimini üstlenmiş (Prof. Brinckmann’ın ayrılması üzerine),
  • Daha sonra Klasik Filoloji Bölümü’ne geçmiş,
  • Antikite, klasik kültür ve antik felsefe üzerine dersler vermiş,
  • Hem Felsefe Bölümü hem de Klasik Filoloji için kurucu nitelikte akademik yapıların oluşmasına katkı sağlamıştır.

1948’de Halle Üniversitesi tarafından kendisine önerilen Grek Dili ve Edebiyatı Ordinaryüs Profesörlüğü’nü kabul etmemiş; aynı yıl Ege bölgesinde (İzmir, Efes, Bergama) arkeoloji ve filoloji incelemeleri yapmıştır. 1949’da Bonn Üniversitesi tarafından konferans vermek üzere davet edilmiş ve bu üniversitenin “Antik Kültür ve Avrupa Fikir Hayatına Etkileri Kürsüsü” honorarius profesörlüğünü kabul etmiştir.

Kranz, Türkiye’den ayrılma isteğini 30 Mart 1950’de İstanbul Üniversitesi Rektörlüğüne bildirmiş ve 1 Ekim 1950’de üniversiteden istifa ederek Almanya’ya dönmüştür. Ayrılırken İstanbul Üniversitesi’nin kendisine “Almanya’da akademik özgürlüğün sınırlandığı dönemde serbest çalışma imkânı sağladığı” için minnettar olduğunu özellikle vurgulamıştır.

Bilimsel Yaklaşımı

Kranz’a göre Avrupa kültürünü anlamanın yolu, Antik Yunan düşüncesini ve kültürünü derinlemesine bilmekten geçer. Antik felsefe ile Avrupa düşüncesi arasındaki sürekliliği, karşılıklı etkileşimi ve miras ilişkisini merkez alan çalışmaları, hem Almanya’da hem Türkiye’de önemli bir etki yaratmıştır.

Öğrencileri, meslektaşları ve sonraki kuşak araştırmacılar üzerinde kalıcı bir iz bırakan Kranz, İstanbul Üniversitesi’nin klasik filoloji ve antik felsefe çalışmalarında belirleyici bir rol oynamış; Avrupa humanist geleneğini Türk akademisine güçle taşımıştır.

Başlıca Eserleri

Walter Kranz’ın eserleri, antik felsefe ve kültür tarihinin temel referansları arasında kabul edilir:

  • Fragmente der Vorsokratiker (Diels ile, 1910)
  • Die Aufgabe der klassischen Studien an Gymnasien und Universitäten (1922)
  • Die neuen Richtlinien für den Lateinisch-Griechischen Unterricht an Gymnasien (1926)
  • Geschichte der griechischen Literatur (1930)
  • Stasimon: Untersuchungen zu Form und Gestalt der griechischen Tragödie (1933)
  • Griechische Philosophie (1941)
  • Vorsokratische Denker, griechisch und deutsch (1941)
  • Griechische Kulturgeschichte (1942)
  • Antik Felsefe (İstanbul, 1949)

Ayrıca Felsefe Arkivi dergisinde yayımlanan “Eflatun ve Devlet”, “Atomculuğun Doğuşu” ve “Leibniz ve Platon” makaleleri İstanbul’daki akademik katkısının önemli örnekleri arasındadır.

Hans Reichenbach (1891–1953)

Bilim Felsefecisi, Mantıkçı – İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü Ordinaryüs Profesörü

Hans Reichenbach, 26 Eylül 1891’de Hamburg’da doğmuş; eğitimini Hamburg’da aldığı ortaöğretimin ardından Stuttgart Yüksek Mühendislik Okulu ile Berlin, Münih ve Göttingen Üniversitelerinde sürdürmüştür. Matematik, fiziki bilimler, felsefe ve mühendislik alanlarında çok yönlü bir eğitim gören Reichenbach, 1915’te Dr. Phil. derecesini, 1916’da ise Almanya’nın en yüksek pedagojik yeterliliklerinden biri olan Staatsexamen unvanını almıştır. İngilizce ve Fransızca bilen Reichenbach, Alman bilim dünyasının en parlak genç isimlerinden biri olarak kısa sürede dikkat çekmiştir.

Berlin Grubu’nun Kurucularından Biri

Hans Reichenbach, 1920’lerde Bilimsel Felsefe Berlin Grubu (die Berliner Gruppe)’nun kurucularındandır ve mantıksal pozitivizmin Avrupa’daki ikinci merkezini oluşturan bu grubun en belirleyici figürlerinden biri kabul edilir. Olasılık teorisi, nedensellik, görelilik kuramının felsefi temelleri, mantık ve bilimsel yöntemin yapısı üzerine yaptığı çalışmalar, onu Wiener Kreis ile birlikte modern bilim felsefesinin kurucu kuşağına yerleştirir.

Albert Einstein’ın görelilik kuramının felsefi yorumlarında en etkili yazarlardan biri olmuş; hem teorik fizik hem de mantık alanındaki çalışmalarıyla 20. yüzyıl bilim felsefesinin yönünü belirlemiştir.

İstanbul Üniversitesi’ne Gelişi (1933)

Almanya’da yükselen politik baskı ortamı sonucunda görevden uzaklaştırılan Reichenbach, 1933 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin bilimsel reformları çerçevesinde İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne davet edilmiştir. 5 yıllık bir sözleşme ile aylık 550 lira karşılığında göreve başlamıştır. Bu maaş, dönemin Türk akademisyenleri ile kıyaslandığında oldukça yüksektir (örneğin Takiyettin Mengüşoğlu 1937’de yalnızca 30 lira maaşla göreve başlamıştır). Bu durum, Reichenbach’ın hem uluslararası bilimsel değerini hem de üniversitenin ona verdiği önemi açıkça göstermektedir.

Sözleşmesine göre ilk üç yıl derslerini Almanca, Fransızca veya İngilizce dillerinden biriyle verebilmiş; fakat üçüncü yıldan itibaren derslerini Türkçe olarak okutmayı kabul etmiştir. Bu, Cumhuriyet’in yükseköğretim reformunun dil ve millîleşme politikasına uygun biçimde üstlendiği önemli bir sorumluluktur.

İstanbul’daki Bilimsel Katkıları

Reichenbach, İstanbul Üniversitesi’nde bulunduğu yıllarda:

  • Mantık,
  • Bilgi teorisi,
  • Bilim felsefesi,
  • Görelilik kuramının felsefi temelleri,
  • Olasılık kuramı ve indüksiyon

üzerine dersler vermiş; bu alanlarda modern anlamda bilim felsefesi eğitimini Türkiye’de başlatan kişi olmuştur.

Ayrıca:

  • Felsefe Bölümünde analitik düşünce geleneğinin yerleşmesine,
  • Mantık çalışmalarının kurumsallaşmasına,
  • Modern bilim metodolojisinin öğretim programına dahil edilmesine

kalıcı katkılar yapmıştır.

Onun öğrencileri arasında Türkiye’de mantık ve bilim felsefesinin gelişiminde rol oynayan birçok isim bulunmaktadır.

Uluslararası Etkisi ve Türkiye’den Ayrılışı

İstanbul yıllarından sonra Reichenbach, 1938’de ABD’ye gitmiş ve Los Angeles’taki UCLA’da profesör olmuştur. ABD’de bilim felsefesinin kurumsallaşmasında merkezi bir rol oynamış, özellikle:

  • The Theory of Probability,
  • Philosophic Foundations of Quantum Mechanics,
  • The Rise of Scientific Philosophy

gibi eserleriyle dünya çapında bilim felsefesi literatürünün temel figürü hâline gelmiştir.

Reichenbach 1953 yılında vefat etmiştir.

Başlıca Eserleri

İstanbul öncesi, İstanbul dönemi ve ABD yıllarını kapsayan çok geniş bir külliyata sahiptir. En bilinen eserleri arasında:

  • Relativitätstheorie und Erkenntnis apriori (1920)
  • Axiomatik der Wahrscheinlichkeitslehre (1935)
  • Philosophical Foundations of Quantum Mechanics (1944)
  • Elements of Symbolic Logic (1947)
  • The Rise of Scientific Philosophy (1951)

yer alır.

İstanbul Üniversitesi Açısından Önemi

Hans Reichenbach, İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nün tarihindeki en etkili yabancı akademisyenlerden biridir. Onun katkıları:

  • Bölüme analitik gelenek temelini kazandırmış,
  • Bilimsel yöntem ve mantık çalışmalarını modern bir çizgiye oturtmuş,
  • Türk akademisinde bilim felsefesinin kurumsal zeminini oluşturmuştur.

İstanbul’daki faaliyeti hem Cumhuriyet reformunun entelektüel ufkunu beslemiş hem de üniversitenin uluslararası düzeyde saygınlığının güçlenmesine hizmet etmiştir.

Heinz Heimsoeth (1886–1975)

Sistematik Felsefe ve Kant Uzmanı – İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü Öğretim Üyesi (1930’lar)

Heinz Heimsoeth, 12 Eylül 1886’da Köln’de doğmuş, 20. yüzyılın en etkili Kant yorumcularından biri olarak sistematik felsefe, metafizik ve idealizm geleneğine yaptığı katkılarla tanınmıştır. Bonn, Berlin ve Heidelberg’de felsefe öğrenimi gören Heimsoeth, özellikle Wilhelm Windelband ve Heinrich Rickert gibi Yeni-Kantçı düşünürlerden etkilenmiş; metafizik sorunların tarihsel sürekliliğini inceleyen özgün bir araştırma çizgisi geliştirmiştir.

Doktora çalışmalarını Kant’ın eleştirel sisteminin yapısı üzerine yoğunlaştıran Heimsoeth, 1920’lerde Alman üniversitelerinde ders vermiş; felsefe tarihi ile sistematik felsefeyi birleştiren öğretim üslubuyla kısa sürede dikkat çekmiştir.

İstanbul Üniversitesi’ne Davet Edilişi

1933 Üniversite Reformu sonrasında Almanya’dan pek çok seçkin bilim insanı gibi Heinz Heimsoeth de İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’ne davet edilen düşünürlerden biridir. Felsefe geleneğinin yeniden yapılandırılması sürecinde, özellikle sistematik felsefe, metafizik, Kant araştırmaları, felsefe tarihi metodolojisi gibi alanlarda dersler vermiştir.

Heimsoeth’in Türkiye’ye gelişi, bölümün yalnızca kadro bakımından değil, entelektüel düzeyde de çağdaşlaşması açısından önemli bir dönemeçtir. Onun dersleri:

  • Eleştirel düşünce geleneğinin güçlenmesine,
  • Kant araştırmalarının üniversitede kurumsallaşmasına,
  • Felsefe tarihine sistematik bir yaklaşımın yerleşmesine

doğrudan katkı sağlamıştır.

Felsefi Katkılar ve Öğretim Anlayışı

Heimsoeth’in felsefi yaklaşımı, metafizik sorunların yalnızca tarihsel bir silsile içinde değil, aynı zamanda insan aklının yapısına içkin sorunsallar olarak değerlendirilmesi gerektiği fikrine dayanır. Kant’ın transendental felsefesini, metafizik gelenekle gerginlik ve süreklilik içinde okuması onu döneminin en özgün yorumcularından biri yapmıştır.

İstanbul’daki derslerinde:

  • Kant’ın Saf Aklın Eleştirisi’ne yönelik sistematik çözümlemeler,
  • “Altı Metafizik Temel Probleme” dayanan tarihsel-sistematik bir okuma yöntemi,
  • Metafizik ve bilim arasındaki ilişki,
  • Felsefi kavramların tarihsel dönüşümü

gibi konular üzerinde durmuştur.

Bu dersler, Cumhuriyet döneminin ilk filozof kuşağının entelektüel formasyonunda belirleyici olmuştur.

Başlıca Eserleri

Heimsoeth’in ünlü eserleri arasında:

  • Die sechs großen Probleme der abendländischen Metaphysik (Batı Metafiziğinin Altı Büyük Problemi)
  • Transzendentale Dialektik
  • Kants kritische Philosophie in der Gegenwart
  • Studien zur Philosophie Immanuel Kants

gibi klasikleşmiş metinler yer alır. Bu eserlerde metafizik, bilgi, özgürlük, benlik ve tanrı düşüncesi gibi temel kavramları hem sistematik hem tarihsel olarak ele almıştır.

İstanbul Üniversitesi Açısından Önemi

Heimsoeth, 1930’lu yıllarda Felsefe Bölümü’nün uluslararası niteliğinin güçlenmesinde, akademik standardının yükselmesinde ve özellikle sistematik felsefe geleneğinin yerleşmesinde önemli pay sahibidir.


 Onun katkıları sayesinde İstanbul Felsefesi, yalnızca tarihsel bir perspektiften değil, aynı zamanda Avrupa’daki çağdaş tartışmalarla eşzamanlı biçimde gelişmiştir. Heimsoeth, hem dersleri hem de öğrencileri aracılığıyla Türkiye’de Kant araştırmalarının temelini atan isimlerden biri olarak kabul edilmektedir.

Hilmi Ziya Ülken (1901–1974)

Felsefe, İçtimaiyat ve Sosyoloji Profesörü – İstanbul Üniversitesi

Hilmi Ziya Ülken, 1901 yılında İstanbul’da doğmuştur. İlköğrenimini Tefeyyüz İdadisi ve İstanbul Sultanisi’nde tamamladıktan sonra 1918’de Mülkiye Mektebi’ne girmiş, 1921’de mezun olmuştur. Aynı yıl Edebiyat Fakültesi Coğrafya asistanlığı ile üniversite akademik yaşamına başlamıştır. 1924’e kadar asistanlık ve kütüphane memurluğu görevlerinde bulunan Ülken, daha sonra Bursa Lisesi, Ankara Lisesi, Üsküdar, İstanbul Lisesi vb. okullarda muallimlik görevleri üstlenmiştir.

1933 Reformu kapsamında İstanbul Üniversitesi’nin Felsefe Bölümü’ne doçent olarak atanmış; 1936–1937 döneminde agregasyon imtihanını geçerek doçentliğini pekiştirmiştir. 1941 yılında profesörlüğe yükselmiş, 1944’te yeni kurulan Sosyoloji Kürsüsü’nün başına geçmiştir. 1957’de ordinaryüs profesör ünvanını almış; 1974’te vefat edene dek hem felsefe hem sosyoloji alanında hem ders vermiş hem düşünsel katkı sunmuştur. 

 

Akademik ve Kurumsal Katkıları

  • Ülken, yalnızca felsefe öğretmeni olarak değil; aynı zamanda sosyoloji ve içtimaiyat derslerinin üniversite müfredatına dahil edilmesinde öncü olmuştur. 1944 yılında Sosyoloji Kürsüsü’nü kurarak, Türkiye’de sosyoloji ve felsefeyi akademik düzeyde buluşturan önemli adımlardan birini atmıştır. 
  • Akademik görevlerinin yanı sıra, resim yapma, roman yazma, dergi çıkarmak ve dernek kurma gibi entelektüel faaliyetlerde bulunmuştur — bu da onu yalnızca teorisyen değil, kültür üreticisi olarak da öne çıkarır. 
  • 1923’te “Mihrab” ve “Anadolu” dergilerini; 1927’de “Felsefe ve İçtimaiyat Derneği”ni kurmuş, bu dernek bünyesinde “Felsefe ve İçtimaiyat Dergisi”ni yayımlamaya başlamıştır. Bu girişimler, dönemin düşünce ortamına canlılık kazandırmıştır. 
  • Derneğin kapatılması sonrası bile 1943’te Felsefe Derneği’ni yeniden kurmuş, sosyoloji ve felsefe etrafında fikir tartışmalarını sürdüren ortamın devamını sağlamıştır. 

 

Düşünsel ve Entelektüel Miras

Hilmi Ziya Ülken, hem felsefe hem sosyoloji disiplinlerinin Türkiye’de kurumsallaşmasına katkı yapmış, geniş ilgi alanı ve disiplinlerarası düşünce yapısıyla pek çok öğrenci ve akademisyeni etkilemiştir. Onun döneminde:

  • Felsefe eğitimiyle toplumsal bilimler arasında güçlü bir köprü kurulmuş,
  • Sosyoloji ve içtimaiyat dersleri üniversite müfredatına yerleşmiş,
  • Türkiye’de modern sosyal bilimler ve felsefe ortamının fikri altyapısı hazırlanmıştır.

Ülken, kendi dönemindeki toplumsal ve kültürel dönüşümlere felsefi ve bilimsel bir bakış kazandırmış, bu açıdan hem bir “düşünce üreticisi” hem de “eğitimci – kurucu akademisyen” olarak öne çıkmıştır.

Ord. Prof. Dr. Suut Kemal Yetkin (1903–1980)

(Estetikçi, sanat tarihçisi, yazar; Türkiye’de estetik ve sanat tarihi disiplinlerinin kurucu isimlerinden.)

13 Eylül 1903’te Urfa’da doğan Suut Kemal Yetkin, Galatasaray Lisesi’nin ardından Sorbonne Üniversitesi’nde felsefe, estetik ve sanat tarihi eğitimi alarak Türkiye’ye döndü. Öğretmenlikten lise müdürlüğüne, üniversitede estetik ve sanat tarihi hocalığına kadar uzanan geniş bir kariyer yürüttü.

1933’te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Estetik ve Sanat Tarihi doçenti olarak göreve başlayan Yetkin, siyasi gerekçelerle kısa süreli bir kesinti yaşasa da 1940’lardan itibaren Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde profesörlüğe yükseldi; 1958’de ordinaryüslüğe, 1959’da ise Ankara Üniversitesi Rektörlüğüne seçildi.

Hem İstanbul hem Ankara üniversitelerinde sanat tarihi kurumlarının kurulmasına öncülük eden Yetkin, Türk ve İslam sanatlarının akademik olarak ele alınmasında temel kaynaklara imza attı. İslam Sanatı Tarihi (1954), Leonardo da Vinci’nin Sanatı (1945), Estetik, Estetik Dersleri, Sanat Felsefesi gibi eserleri, Türkiye’de estetik ve sanat tarihi alanlarının kurumsallaşmasında belirleyici oldu.

Aynı zamanda güçlü bir denemeci olan Yetkin, Kültür Haftası, Varlık, Ulus, Servet-i Fünun, Sanat-Edebiyat, Ağaç gibi birçok dergide yazdı; Türk eleştiri geleneğinin şekillenmesinde önemli bir rol üstlendi. Estetik duyarlığı, eleştirel ölçülülüğü ve sanatın toplumsal işlevine vurgu yapan yaklaşımıyla geniş bir düşünsel etki bıraktı.

18 Nisan 1980’de Ankara’da vefat eden Yetkin, Türkiye’de estetik, sanat tarihi ve eleştiri kültürünün modernleşmesinde kurucu figür olarak kabul edilmektedir.

Prof. Dr. Halil Vehbi Eralp

(1907 – 1994)

Halil Vehbi Eralp, 1907 yılında Selanik’te doğmuş, erken Cumhuriyet döneminin yetiştirdiği en önemli filozof, mantıkçı ve düşünce tarihçilerinden biridir. İlköğrenimini Fevziye Lisesi’nde, ortaöğrenimini ise İstanbul Erkek Lisesi’nde tamamlamıştır. 1927–1928 yılları arasında bir yıl süreyle İstanbul Üniversitesi Felsefe Zümresi’ne devam etmiş; aynı yıl Avrupa talebe sınavlarında başarı göstererek devlet bursuyla Fransa’ya gönderilmiştir.

Fransa Yılları ve Akademik Formasyon

Eralp, önce Bordeaux’da bir yıl boyunca lisenin felsefe bölümüne devam etmiş, ardından Bordeaux Edebiyat Fakültesi’ne kaydolmuştur.
 1929–1930 yıllarında:

  • Gaston Richard’dan Sosyoloji ve Ahlâk,
  • Darbon’dan Umumî Felsefe ve Mantık

sertifikalarını almıştır.

Daha sonra Sorbonne Üniversitesi’ne geçerek:

  • Prof. Henri Delacroix ve Georges Dumas’tan Psikoloji,
  • Prof. Émile Bréhier ve Albert Rivaud’dan Felsefe Tarihi

derslerini takip etmiş, ayrıca Latince yeterlilik sınavını vermiştir. Bu güçlü formasyon, ilerleyen yıllarda hem mantık çalışmalarına hem de modern felsefe yorumlarına yön verecektir.

Türkiye’ye Dönüş ve Üniversitedeki İlk Yıllar

1932’de Türkiye’ye dönen Eralp, önce Konya Erkek Lisesi’nde, ardından Kadıköy Lisesi’nde felsefe öğretmenliği yapmıştır. 1933 Üniversite Reformu ile İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Doçentliği’ne atanmış; bu tarihten itibaren Prof. Hans Reichenbach’ın seminerlerine katılmış, onun bazı derslerini Türkçeye çevirmiş ve özellikle riyazi mantık (logistik) alanında çalışmaya başlamıştır.

Reichenbach’ın ilk sistematik mantık derslerini Türkçeye kazandıran akademisyen olarak Eralp, Türkiye’de modern mantığın kurumsallaşmasında kritik bir figürdür.

Doçentlik Süreci

1937 yılında Felsefe Tarihi Doçentliği’nden Umumî Felsefe ve Mantık Doçentliği’ne atanmıştır. Aynı yıl “Rönesansı Hazırlayan Sebepler” ve “Rönesans’ta Fikir Cereyanları” başlıklı iki önemli konferans vermiştir.

Doçentlik süreci oldukça ayrıntılı ve titiz bir değerlendirme sürecidir:

  • Dil sınavı (9 Kasım 1938)
     Jüri: Ord. Prof. İbrahim Hakkı Akyol, Ord. Prof. Şekip Tunç, Prof. Ragıp Özdem, Doç. Enver Ziya Karal
  • Deneme dersi (5 Aralık 1939)
     Konu: “Descartes’a gelinceye kadar ve Descartes’ta Akıl ve İman Meselesi”
  • Kollokyum (12 Aralık 1939)
    Eralp’in konuları arasından “Descartes Fiziğinin Metafizik Temelleri” seçilmiş ve üç saatlik bir değerlendirme sonucunda pekiyi dereceyle doçentlik unvanını almıştır.
     Jüri: Ord. Prof. A. H. Ongunsu, Ord. Prof. Mustafa Şekip Tunç, Ord. Prof. Ernst von Aster, Ord. Prof. W. Peters, Prof. H. Ritter, S. Celâl Antel, Prof. R. Özdem

Bilimsel Çalışmalar

Eralp’in çalışmaları özellikle bilgi teorisi, mantık, bilim metodolojisi, Descartes ve modern felsefe üzerine yoğunlaşmıştır.

Bilim Felsefesi ve Yöntem Üzerine

“Matematik, Fizik ve Kimyada Metod” adlı çalışması, onun en etkili eserlerinden biridir. Bu eserde:

  • Matematiğin bilgi içindeki konumu,
  • Deney ile matematik arasındaki ilişki,
  • Doğa bilimleri ile matematiksel düşünüşün yöntem farkları

titizlikle incelenir.

Matematiği “deneye dayanan fakat bir kez hareket aldıktan sonra deneysel doğrulamaya ihtiyaç duymayan bir düşünme biçimi” olarak tanımlar. Bu yönüyle Eralp, Türkiye’de bilim felsefesi disiplininin gelişmesinde erken ve önemli katkılar sunmuştur.

Ahlak Felsefesi ve Sosyoloji Yazıları

  • “Ahlak ve Âdetler İlmi” (Sosyoloji Dergisi, 1943) — Lévy-Bruhl’ün eserinin eleştirisi.
  • “Dünya Nimetleri” — Manevi ve maddi değer ayrımı üzerinden mutluluk felsefesi.
  • “Din ve Ahlak” — Ahlakın din karşısındaki özerkliğini savunan bir makale.

Bu çalışmalar, Eralp’in etik ile bilgi teorisini bir araya getiren özgün yaklaşımını yansıtır.

Akademik ve İdari Görevleri

Eralp, 1940’lı yıllar boyunca hem üniversitede hem de çeşitli liselerde dersler vermiştir:

  • 1940 — Hayriye Lisesi, haftada 6 saat Felsefe
  • 1944 — Işık Lisesi, haftada 3 saat Psikoloji

Ayrıca Sabri Esat Siyavuşgil ve Vahit Turhan ile birlikte üç ay süreyle ordu hizmetine alınmıştır (1942).

Profesörlük

1949’da profesörlüğe başvurmuş, Almanca dil sınavını geçtikten sonra şu jüri tarafından profesörlüğe layık görülmüştür:

Ord. Prof. Şekip Tunç,
Ord. Prof. Walter Kranz,
Ord. Prof. W. Peters,
Prof. Mazhar Ş. İpşiroğlu,
 Prof. Hilmi Ziya Ülken

Temsil Görevleri ve İdari Pozisyonlar

Eralp, hem Türkiye’de hem de uluslararası düzeyde pek çok toplantı ve kongrede ülkeyi temsil etmiştir.

  • 1949 — İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Okulu Müdürlüğü
  • Unesco Türkiye Millî Komisyonu üyeliği
  • 1961–1966 — İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dekanlığı

13 Temmuz 1977’de 70 yaşını doldurarak emekliye ayrılmıştır.

Vefatı

Vehbi Eralp, 1994 yılında vefat etmiş; ardında Türkiye’de modern felsefenin, mantık çalışmalarının ve bilimsel düşüncenin kurumsallaşmasına yönelik önemli eserler bırakmıştır.

Prof. Dr. Macit Gökberk

(1908 – 1993)

Prof. Dr. Macit Gökberk, 1908 yılında Selanik’te doğmuş, Türkiye’de modern felsefe çalışmalarının kurumsallaşmasında belirleyici etkisi olan filozof, düşünce tarihçisi ve eğitmendir. Babası Şükrü Naili’dir. İlkokulu Kırklareli Koca Hızır İlkokulu’nda okumuş, ortaöğrenimini İstanbul Erkek Lisesi’nde tamamlayarak 30 Temmuz 1929’da mezun olmuştur.

1932’de İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi Felsefe Zümresi’nden mezun olduktan sonra Türkiye’nin akademik felsefe geleneğini şekillendiren kuşağın en önemli isimlerinden biri hâline gelmiştir.

 

Erken Dönem ve Akademiye Giriş

Macit Gökberk, üniversite öğrencisiyken aynı zamanda öğretmenlik yapmıştır:

  • 1930 Mart – Ağustos: Kabataş Erkek Lisesi’nde Almanca stajyeri
  • 1.9.1930 – 20.9.1931: Vefa Orta Mektebi’nde Almanca öğretmeni

1 Kasım 1932 – 31 Temmuz 1933 tarihleri arasında Darülfünun Edebiyat Fakültesi Felsefe Asistanlığı görevini yürütmüştür.

1933 Üniversite Reformu sırasında Hans Reichenbach’ın dekanlığa sunduğu öneri üzerine, 6 Aralık 1933’te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Umumî Felsefe ve Mantık Doçentliğine atanmıştır.

 

Doktora Süreci ve Almanya Yılları

1 Haziran 1934 – 26 Kasım 1937 arasında Estetik ve Sanat Tarihi Doçenti olarak görev yapan Gökberk, üniversite tarafından doktorasını yapmak üzere Almanya’ya gönderilmiştir (1935).

  • 1936 Aralık’ta babasının vefatı nedeniyle Türkiye’ye dönmüş, ailevi işleri tamamladıktan sonra yeniden Almanya’ya gitmiş ve 1937–1939 arasında doktora çalışmalarını sürdürmüştür.
  • Doktora danışmanı ünlü eğitim ve kültür filozofu Eduard Spranger’dir.
  • Doktora tezi: “Hegel’in ve Auguste Comte’un Sisteminde Cemiyet İlmi”

2 Eylül 1939'da Türkiye’ye dönerek yeniden İstanbul Üniversitesi’ndeki görevine başlamıştır.

 

Doçentlik ve Profesörlük Süreçleri

Doçentlik Aşaması

27 Mayıs 1940’ta Prof. Von Aster, Prof. Rahmeti Arat ve Doç. Mazhar Şevket İpşiroğlu’ndan oluşan jüri tarafından yapılan değerlendirmeyle dil sınavını başarıyla vermiştir.

1942 sonunda “Hegel’in Devlet Nazariyesi” başlıklı çalışması üzerine hazırlanan raporla, Ord. Prof. Peters, Ord. Prof. Von Aster, Ord. Prof. Şekip Tunç ve Dekan Ord. Prof. Hamit Ongunsu’nun değerlendirmesi sonucunda doçent unvanını almıştır.

Askerlik Hizmeti

15 Ağustos 1940’ta Ankara Hava Müdafaa Komutanlığı 83. Piyade Alayı’nda teğmen olarak askere gitmiş, 20 Eylül 1942'de terhis olmuştur.

Profesörlük

14 Nisan 1949’da “Kant ile Herder’in Tarih Anlayışları” başlıklı çalışmasıyla profesörlüğe yükseltilmiştir.

Jüri tamamen ordinaryüs profesörlerden oluşuyordu:
 Mustafa Şekip Tunç, Mazhar Şevket İpşiroğlu, W. Peters, W. Kranz, Hilmi Ziya Ülken.

20 Mayıs 1949’da profesör kadrosuna atanmıştır.

Akademik Görevler ve İdari Hizmetler

  • 1952–1954: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dekanı
  • 1955: Ritter’in ayrılması üzerine Felsefe Kürsüsü Başkanlığı’na atanma
  • 1973’e kadar: Felsefe Tarihi Kürsü Başkanlığı görevini yürütme

Türkiye felsefe tarihinde hem kurucu hem yönlendirici bir figür olarak özellikle:

  • felsefe tarihi araştırmalarını kurumsallaştırması,
  • Hegel, aydınlanma ve tarih felsefesi üzerine çalışmaları,
  • üniversite eğitim modeline yaptığı katkılar

ile önemli bir yer edinmiştir.

 

Uluslararası Temsiller ve Bilimsel Etkinlikler

Macit Gökberk, kariyeri boyunca Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Mısır, Yunanistan, Hollanda, İsviçre ve Danimarka gibi birçok ülkede kongre, konferans ve seminerlere davet edilmiş; Türkiye’yi uluslararası ortamda temsil etmiştir.

1960 yılında Batı Berlin Üniversitesinde 6 ay süreyle misafir profesör olarak bulunmuştur.

 

İstanbul Üniversitesi Film Merkezi Çalışmaları (1961–1972)

30 Haziran 1961 – Temmuz 1972 arasında İstanbul Üniversitesi Film Merkezi’nin yönetimini üstlenmiştir. Bu görev kapsamında:

  • Anadolu kültürü ve yerel yaşam üzerine belgesel çalışmalar yürütmüş,
  • farklı bölgelerde saha araştırmaları içeren film projeleri üretmiştir.

 

Diğer Görevler

  • Türk Dil Kurumu Başkanlığı yürütmüştür.
     Bu görevi sırasında özellikle dil-tarih-felsefe ilişkilerini vurgulayan çalışmalar yapmış, Türkçenin felsefe dili olarak gelişimine katkı sunmuştur.

 

Emeklilik ve Vefat

Prof. Dr. Macit Gökberk, 13 Temmuz 1978'de 70 yaşını doldurarak yaş haddinden emekliye ayrılmıştır.
 1993 yılında vefat etmiştir.

Ardında bıraktığı geniş akademik miras, Türkiye’de felsefenin hem tarihsel hem kurumsal gelişiminde belirleyici olmuştur.

 

Prof. Dr. Mazhar Şevket İpşiroğlu (1908–1985)

Prof. Dr. Mazhar Şevket İpşiroğlu, 1908’de İstanbul’da (bazı kaynaklarda Trablusgarp) doğmuş; Türkiye’de sanat tarihinin akademik bir disiplin olarak yerleşmesinde, estetik düşüncesinin gelişmesinde ve felsefe–sanat ilişkilerinin kurumsallaşmasında öncü bir rol üstlenmiş seçkin bir düşünürdür. Çocuk yaşta fark edilen resim yeteneği sayesinde Namık İsmail’in atölyesinde yetişmiş; böylece hem sanat pratiğini hem de estetik duyarlığını biçimlendiren erken bir formasyon kazanmıştır.

Eğitim Yılları ve Akademik Formasyon

Lise öğreniminin ardından Almanya’ya giderek Düsseldorf Akademisi Resim Bölümü’nde bir yıl eğitim görmüş; 1929’dan itibaren Bonn, Hamburg ve Berlin üniversitelerinde felsefe ve sanat tarihi alanlarında kapsamlı bir eğitim almıştır.
 1933’te Tübingen Üniversitesi’nde Hegels Aesthetik in Ihrem historischen Zusammenhang (Tarihsel Bağlamı İçinde Hegel’in Estetiği) başlıklı teziyle felsefe doktoru olmuştur.

Bu tez, onun hem Hegel estetiği hem de genel sanat felsefesi alanındaki yetkinliğinin temelini oluşturmuş, ileride Türkiye’de estetik araştırmalarının akademik zeminine büyük katkı sağlamıştır.

Türkiye’ye Dönüş ve Üniversite Reformundaki Rolü

1934’te Türkiye’ye dönen İpşiroğlu, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne atanmış; 1933 Üniversite Reformu’nun uygulanmasında yoğun emek vermiştir.
 1938’de Ernst von Aster ve Hans Reichenbach tarafından onaylanan doçentlik teziyle doçent, 1943’te profesör olmuştur.

Üniversitedeki ilk yıllarında:

  • Felsefe eğitiminin yenilenmesi,
  • Estetik derslerinin programa dahil edilmesi,
  • Scheler ve Heidegger üzerine antropoloji–değer teorisi çalışmalarının tanıtılması

gibi alanlarda önemli katkılar sunmuştur.

Sanat Tarihine Geçiş ve Bölüm Başkanlığı

1930’ların sonunda çalışmalarını giderek sanat tarihine yöneltmiş; fakültede Sanat Tarihi Bölümü’nün kurulmasıyla birlikte bu bölüme geçmiş ve 1949’da bölüm başkanı olmuştur. Bu geçiş, Türkiye’de sanat tarihinin akademik çerçevede bağımsız bir disiplin hâline gelmesinin dönüm noktalarından biri sayılır.

Sanat tarihini yalnızca betimleyici değil, kültürler arası düşünme biçimlerini çözümleyen felsefî bir disiplin olarak ele alması, onu kuşağının diğer sanat tarihçilerinden ayırmıştır.

Film Merkezi ve Belgesel Çalışmaları

1956’da Sabahattin Eyüboğlu ile birlikte İstanbul Üniversitesi Film Merkezini kurmuş; Anadolu uygarlıklarını tanıtmayı amaçlayan çok sayıda belgesel filmin yapılmasını sağlamıştır.
 Bu bağlamda, Türk belgesel sinemasının kurucu figürlerinden biri sayılır.

Yönettiği / birlikte yönettiği belgeseller arasında şunlar bulunmaktadır:

  • Hitit Güneşi (1956) – Berlin Film Festivali Gümüş Ayı Ödülü
  • Siyah Kalem (1957) ve Siyah Kalem – II (1973)
  • Anadolu’da Roma Mozaikleri (1958)
  • Karanlıkta Renkler (1959)
  • Anadolu Yollarında (1959)
  • Surname (1959, 1973)
  • Aktamar (1963)
  • Kapalı Çarşı (1974)

Bu çalışmalar hem görsel antropoloji açısından yenilikçi niteliktedir hem de sanat tarihinin toplumla buluşmasını sağlayan erken örneklerdir.

Ordinaryüs Profesörlük ve Yurt Dışı Çalışmaları

1960 yılında ordinaryüs profesörlüğe yükselmiş; 1961’de Tübingen Üniversitesi’nde İslam sanatı üzerine dersler vermiştir. 1965’te İstanbul’a dönmüş, 1977’de emekli oluncaya kadar hem Felsefe hem Sanat Tarihi kürsülerinde ders vermeye devam etmiştir.

İngilizce, Almanca ve Latince bilmesi, hem Batı hem İslam sanatına ilişkin çok dilli bir literatür hâkimiyetine sahip olmasını mümkün kılmıştır.

Başlıca Eserleri

Mazhar Şevket İpşiroğlu’nun sanat tarihi, estetik ve düşünce tarihi alanlarında kaleme aldığı birçok önemli eser vardır:

  • Rönesans Sanatı (1942)
  • Avrupa Sanatı ve Problemleri (1946)
  • Avrupa Sanatında Gerçek Duygusu (1954)
  • Oluşum Süreci İçinde Sanatın Tarihi (1977)
  • Sanatta Devrim (1979)
  • Düşünmeye Çağrı
  • Kök Atatürkçülük
  • Topkapı Sarayı’ndaki Başyapıtlar (1980)
  • Das Bild im Islam (1971)
  • İslam’da Resim Yasağı ve Sonuçları (1973)
  • Wind der Steppe / Bozkır Rüzgârı: Siyah Kalem (1985)

Eserlerinin önemli bir kısmı kızı Zehra İpşiroğlu ve eşi Hatice Nazan İpşiroğlu ile birlikte hazırlanmış; böylece İpşiroğlu ailesi Türkiye’de sanat ve düşünce alanlarında güçlü bir ortak miras üretmiştir.

Vefatı

Prof. Dr. Mazhar Şevket İpşiroğlu, Mart 1985’te İstanbul’da vefat etmiş; Türkiye’de estetik, sanat tarihi ve kültürel miras bilincinin gelişmesine yön veren en etkili akademisyenlerden biri olarak kalıcı bir iz bırakmıştır.

Prof. Dr. Takiyettin Mengüşoğlu (1905–1994)

(İlk soyadı Temüralp olup, 1937’de mahkeme kararıyla “Mengüşoğlu” adını almıştır.)

Prof. Dr. Takiyettin Mengüşoğlu, Türkiye’de felsefe doktorası yapmış ilk kuşak düşünürler arasında yer alan; özellikle ontoloji, bilgi teorisi, etik ve felsefi antropoloji alanlarında çalışmalarıyla tanınan özgün bir filozoftur. Bütün akademik yaşamı boyunca felsefeye tam bir bağlılıkla çalışmış; disiplinler arası alanlardan uzak durarak felsefenin kavramsal bütünlüğünü koruyan bir yaklaşım geliştirmiştir.

Çocukluk, Eğitim ve Almanya Yılları

1905’te Malatya’nın Hekimhan ilçesinde doğan Mengüşoğlu, 1928’de Sivas Lisesi’ni bitirmiş ve aynı yıl Avrupa’da yükseköğrenim görecek öğrencilerin seçildiği sınavı kazanarak Almanya’ya gitmiştir.

1929’da Göttingen Üniversitesinde Geiger’in rehberliğinde fizik ve kimya dersleri alan Mengüşoğlu, kısa süre sonra Berlin’e giderek dönemin en etkili filozoflarından Nicolai Hartmann ile çalışmaya karar vermiştir.

Berlin Üniversitesi’nde:

  • Nicolai Hartmann’dan mantık, bilgi teorisi, ontoloji, etik, tarih felsefesi ve tabiat felsefesi,
  • Psikolog Wolfgang Köhler’den deneysel psikoloji,
  • Prof. Maier’den mantık,
  • Prof. Eduard Spranger’den kültür felsefesi

derslerini takip ederek çok yönlü bir akademik temel edinmiştir.

Felsefe doktorasının gereği olarak Latinceyi ileri düzeyde öğrenmiş; buna ek olarak Grekçe de çalışmıştır.

Doktora Çalışması

1933 yılında, Husserl ve Scheler’de Bilginin Hududu (Über die Grenzen der Erkennbarkeit bei Husserl und Scheler) başlıklı doktora tezine başlayan Mengüşoğlu, 1937’de çalışmasını tamamlamıştır. Doktora sınavına genel felsefe ve mantık ile, yardımcı disiplin olarak fizik ve kimyadan girmiştir. Tezi, Berlin Üniversitesi tarafından yayımlanmıştır.

Bu çalışma, onun ileride bilgi teorisi ve ontolojiye yapacağı katkıların ilk örneği niteliğindedir.

Türkiye’ye Dönüş ve Üniversitedeki İlk Yıllar

1937’de Türkiye’ye dönen Mengüşoğlu, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Umumi Felsefe ve Mantık Kürsüsü’ne asistan olarak atanmıştır. Bu dönemde Ordinaryüs Prof. Ernst von Aster’in hem tercümanlığını yapmış hem de onunla birlikte seminerler düzenlemiştir.

Bu yıllarda:

  • bilgi teorisi,
  • mantık,
  • etik,
  • felsefi antropoloji
     alanlarında dersler vermeye başlamış; kısa sürede üniversitede yeni bir sistematik felsefe geleneğinin oluşmasında etkili olmuştur.

Doçentlik ve Profesörlük

1942’de “Nicolai Hartmann’ın 20. Asır Felsefesindeki Yeri” adlı çalışmasıyla doçent unvanını alan Mengüşoğlu, bu eserinde hem Hartmann felsefesinin sistematik yapısını hem de 20. yüzyıl düşüncesine etkilerini değerlendirmiştir.

1953’te profesör olmuş; Sistematik Felsefe Kürsüsü’nün başına geçmiştir. Bu görev, Türkiye’de ontoloji ve antropoloji merkezli bir felsefe geleneğinin kurumsallaşmasında belirleyici olmuştur.

1959’da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dekanı seçilen Mengüşoğlu, hem akademik hem idari açıdan fakülteye yön veren önemli kararlar almıştır.

1961–1962 yıllarında Tübingen Üniversitesinde misafir profesör olarak ders vermiştir.

1968’de Sistematik Felsefe ve Mantık Kürsüsünü kurarak Türkiye’de felsefenin temel disiplinlerinin ayrışması ve sistematik bir biçimde örgütlenmesinde öncü rol oynamıştır.

1978’de 70 yaşında emekli olmuş; 1994 yılında İstanbul’da vefat etmiştir.

Mengüşoğlu; Fransızca, Almanca, Latince ve Grekçe biliyordu.

 

Felsefi Antropoloji ve Ontoloji Görüşleri

Takiyettin Mengüşoğlu’nun felsefede en önemli katkılarından biri, ontolojik temelli bir felsefi antropoloji geliştirmesidir. Hartmann’ın yeni ontolojisini, insanı merkez alan özgün bir antropolojiyle tamamlamayı hedeflemiştir.

Temel görüşleri şöyledir:

  • İnsan tek bir özelliğiyle açıklanamaz; çok yönlü yapısı ancak eylemleriyle, ilişkileriyle ve değer üretme kapasitesiyle kavranabilir.
  • İnsan gündelik yaşamında yaptığı her eylemle ahlaki bir alan oluşturur; bu nedenle etik, insanın somut yaşantısında aranmalıdır.
  • İnsan ancak kendini ve başkalarını tanıdığı ölçüde ahlaki bir varlık olabilir.
  • Kişi, eylemlerinden sorumludur; kişinin “kişi” olma niteliği, bu sorumluluğu üstlenmesinden doğar.
  • İnsan değer üreten bir varlıktır; bu nedenle antropoloji ancak değerler dünyasını hesaba katan ontolojik bir perspektifle kurulabilir.

Bu yaklaşım, Türkiye’de felsefi antropolojinin yerleşmesinde öncü bir rol oynamış; Mengüşoğlu’nun sistematik felsefe içindeki etkisini kalıcı kılmıştır.

 

Prof. Dr. Bedia Akarsu (1921–2016)

Prof. Dr. Bedia Akarsu, Cumhuriyet döneminin en önemli felsefecilerinden biri; özellikle ahlâk felsefesi, çağdaş felsefe, dil–kültür ilişkisi ve Max Scheler üzerine çalışmalarıyla Türk düşünce hayatında kalıcı bir iz bırakmış bir akademisyendir. Hem İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde yürüttüğü çalışmalar hem de Türk Dil Kurumu’ndaki etkin rolüyle modern Türk felsefe literatürünün kurumsallaşmasında belirleyici bir isim olmuştur.

Erken Yaşam ve Eğitim

27 Ocak 1921’de İstanbul’da doğan Akarsu, Çapa İlkokulu ve Çapa Ortaokulu’nun ardından İstiklâl Lisesi’ni bitirdi. 1943 yılında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nden mezun oldu.

Aynı bölümde Ord. Prof. Ernst von Aster yönetiminde başladığı doktora çalışmalarını, Aster’in ayrılmasından sonra hocası Joachim Ritter yanında tamamladı. 1954’te savunduğu doktora tezi:

  • “Wilhelm von Humboldt’ta Dil–Kültür Bağlantısı”

olup, Akarsu’nun ileride sürdüreceği dil, kültür ve ahlâk felsefesi çalışmalarının temelini oluşturdu.

Bu dönemde Arnold Gehlen ve Hans Freyer’in İstanbul Üniversitesi’nde verdiği konferansları, ayrıca Ritter’in derslerini Türkçeye çevirdi.

Akademik Kariyerinin İlk Yılları

1944’te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Seminer Kütüphanecisi olarak göreve başladı.
 1955’te Felsefe Tarihi Kürsüsü’nde asistan oldu ve aynı yıl doçentlik tezi için çalışmaya başladı.

1956–1958 yılları arasında Almanya’ya giderek:

  • Heidelberg Üniversitesinde Hans-Georg Gadamer’in fenomenoloji seminerlerine katıldı,
  • Max Scheler üzerine kapsamlı araştırmalar yaptı.

Bu çalışmalar, onun Scheler’de kişilik kavramına odaklanan doçentlik tezine yön vermiştir.

Doçentlik ve Profesörlük

1960 yılında “Max Scheler’de Kişilik Problemi” adlı çalışmasıyla doçent oldu ve 1961’de doçentlik kadrosuna atandı.

1968’de profesörlüğe yükseltildi; Felsefe Tarihi Kürsüsü’nde dersler verdi ve bölümün akademik yöneliminde uzun yıllar belirleyici oldu. Bölümde:

  • Ahlâk Felsefesi,
  • Çağdaş Felsefe Akımları,
  • Felsefe Tarihi Semineri

derslerini yürüttü; Felsefe Bölümü Başkanlığı yaptı.

1979’da Sistematik Felsefe ve Mantık Kürsüsü’ne atanan Akarsu, 1993 yılında üniversiteden emekliye ayrıldı.

Fenomenoloji, Dil–Kültür Felsefesi ve Ahlâk Üzerine Çalışmaları

İstanbul Üniversitesi’nde Takiyettin Mengüşoğlu’nun başlattığı fenomenoloji ve felsefi antropoloji geleneği, Nermi Uygur’la birlikte gelişirken; Bedia Akarsu daha çok:

  • Dil felsefesi,
  • Kültür felsefesi,
  • Ahlâk felsefesi

alanlarına yöneldi.

Doktora çalışmasında Ritter’in yöntemine duyduğu yakınlık; Gadamer’in seminerlerine katılması; Scheler üzerine araştırmaları ve Mengüşoğlu’nun antropoloji seminerlerinde edindiği perspektif, Akarsu’nun kişilik, ahlâk ve kültür sorunlarına fenomenolojik bir yaklaşım geliştirmesinde etkili oldu.

Kant ahlâkı üzerine yoğunlaşması da, 1933 Üniversite Reformu sonrasında Türkiye’de etkisi belirgin hâle gelen Alman felsefe geleneğinin bölümdeki devamlılığında önemli rol oynamıştır.

Türk Dil Kurumu ve Terim Çalışmaları

1963–1983 yılları arasında Türk Dil Kurumu Yönetim Kurulu Üyeliği yapan Akarsu, özellikle felsefe terimlerinin Türkçeleştirilmesi alanında etkin rol oynadı.
 Bu çalışmalarda Macit Gökberk ile birlikte Türkiye’de felsefe dilinin gelişmesine önemli katkılar sundu.

Üniversite Dışı Akademik Çalışmaları

Emekli olduktan sonra da akademiden kopmadı:

  • 1988–1989: Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Felsefe Grubu Öğretmenliği Bölümü’nün kurucusu.
  • 1990–1996: İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü’nde doktora dersleri.

Eserleri

Bedia Akarsu, özellikle modern felsefe, ahlâk kuramları ve dil–kültür ilişkisi üzerine çok sayıda temel eser vermiştir:

  • W. von Humboldt’ta Dil–Kültür Bağlantısı (1955)
  • Max Scheler’de Kişilik Problemi (1962)
  • Modern Toplumda Kadın (1963)
  • Mutluluk Ahlakı (1965)
  • Kant’ın Ahlak Felsefesi (1968)
  • Atatürk Devrimi ve Yorumları (1969)
  • Felsefe Terimleri Sözlüğü (1975) — Türkçe felsefe literatürünün temel eserlerindendir.
  • Çağdaş Felsefe (1979)

Vefatı

Prof. Dr. Bedia Akarsu, 26 Şubat 2016’da İstanbul’da vefat etmiş; Türk felsefesine hem akademik çalışmalarıyla hem de kurumsal katkılarıyla kalıcı bir miras bırakmıştır.

Doç. Dr. Hüseyin Batuhan (1921–2003)

Doç. Dr. Hüseyin Batuhan, 20. yüzyıl Türkiye’sinde mantık, tolerans düşüncesi, felsefe tarihi ve modern felsefe alanlarında derinlikli çalışmalarıyla öne çıkan; yalnızca üniversite öğretimiyle değil, Türkiye’de modern mantığın lise müfredatına girmesi için yaptığı katkılarla da felsefe eğitiminin dönüşümünde belirleyici olmuş bir filozoftur.

Erken Yaşam ve Eğitim

1921 yılında Sürmene’de doğan Hüseyin Batuhan, esnaf Mustafa Batu ile Fatma Hanım’ın çocuğudur. İlkokulu Sinop’ta okuduktan sonra parasız yatılı olarak önce Kastamonu Lisesi’ne, ardından İzmir Erkek Lisesi’ne devam etti.

1939’da İzmir Erkek Lisesi’nden mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’ne girdi ve 1943’te lisans eğitimini tamamladı.

Meslek Hayatının İlk Yılları

Üniversite sonrası bir süre:

  • İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu’nda Fransızca okutmanı,
  • Kars’ta felsefe öğretmeni

olarak görev yaptı.

1949 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne Sistematik Felsefe Asistanı olarak girdi.

Bu dönemde “Kierkegaard’da İroni ve Humor Kavramı” başlıklı doktora tezini hazırladı ve doktor unvanı aldı.

Heidelberg Yılları, Doçentlik ve “Tolerans” Çalışmaları

1954–1957 yılları arasında Heidelberg’de bulunan Batuhan, burada hazırladığı:

  • “Batı’da Tolerans Fikri’nin Gelişmesi”

başlıklı çalışmasıyla 1958’de doçentlik unvanını aldı. Tez kitabı 1959’da yayımlandı.

Bu eser ona Türk Dil Kurumu’nun 1962 Bilim Ödülünü kazandırdı ve Batuhan’ın Türkiye’de tolerans düşüncesinin felsefi temelleri üzerine çalışan en önemli isimlerden biri olmasını sağladı.

ODTÜ Yılları ve Modern Mantığın Kurumsallaşması

1966’da Orta Doğu Teknik Üniversitesi Beşeri Bilimler Bölümü’ne davet edildiğinde, bu görevi meslektaşı ve yakın dostu Teo Grünberg ile birlikte gelme şartıyla kabul etti.

ODTÜ’de:

  • Modern mantık dersleri verdi,
  • Felsefe yüksek lisans ve doktora programlarının kurulması için çalıştı,
  • Teo Grünberg ile birlikte “Modern Mantık” (1970) adlı temel kitabı kaleme aldı.

Bu dönem aynı zamanda Batuhan’ın Türkiye’de mantık öğretiminin köklü bir dönüşümüne öncülük ettiği yıllardır.

Türkiye’de Modern Mantık Eğitimine Katkıları (1966–1976)

Batuhan, Milli Eğitim Bakanlığı ile yakın çalışma içinde:

  • Modern mantığın lise felsefe müfredatına girmesini sağladı,
  • 1966–1976 yılları arasında yaz aylarında felsefe öğretmenlerine yönelik modern mantık kursları açılmasına öncülük etti ve bu kurslarda eğitim verdi.

Bu yönüyle yalnızca bir üniversite akademisyeni değil, Türkiye’de mantık alanında uygulamalı bir eğitim reformcusu olarak da önem taşır.

Uluslararası Bağlam ve Konuk Öğretim Üyelikleri

Batuhan zaman zaman:

  • Münih,
  • Oxford,
  • Salzburg

üniversitelerinde konuk öğretim üyesi olarak dersler verdi; böylece hem kendi çalışmalarını uluslararası bağlama taşıdı hem de Türkiye’deki modern mantık çalışmalarının görünürlüğünü artırdı.

ODTÜ’den Ayrılışı ve Yayınlarına Yoğunlaşması

Eşi Turan Hanım’ın İstanbul’a yerleşme isteği üzerine, Batuhan 1978’de kendi isteğiyle, profesörlüğe yükselmeden, ODTÜ’den emekli oldu.

Heybeliada’ya yerleşerek yazılarına yoğunlaştı. Hareket, Sosyoloji, Felsefe Arkivi dergilerinde; Cumhuriyet ve Milliyet gazetelerinde makale ve denemeler yayımladı.

Edebi Çalışmalar ve Tiyatro

Felsefeci kimliğinin yanı sıra tiyatroyla da ilgilenen Batuhan’ın:

  • “Büyük Çınar” adlı oyunu 1961’de İstanbul Şehir Tiyatroları’nda sahnelendi.

Geç Dönem Çalışmaları ve Semiyotik–Tolerans Yazıları

2007’de yayımlanan “Semiyotik, Fanatizm ve Tolerans” adlı eseri, Batuhan’ın “Batıda Tolerans Fikrinin Gelişmesi” tezinin yanı sıra daha önce kitaplaştırılmamış ilgili yazılarını bir araya getirir ve düşünce dünyasının sürekliliğini gösterir.

Vefatı

Hüseyin Batuhan, 9 Aralık 2003 tarihinde İstanbul Küçükyalı’da hayatını kaybetti.
 Ardında:

  • Türkiye’de modern mantığın yerleşmesine,
  • Tolerans felsefesinin akademik düzeyde işlenmesine,
  • Felsefe eğitiminin niteliksel dönüşümüne

yönelik derin ve kalıcı katkılar bırakmıştır.

Prof. Dr. İsmail Tunalı (1923–2015)

Prof. Dr. İsmail Tunalı, Türkiye’de estetik, sanat felsefesi, yorum kuramı ve çağdaş felsefe alanlarının kurumsallaşmasında en etkili isimlerden biri olarak kabul edilen; hem Türkiye’de hem de Avrupa üniversitelerinde dersler vererek uluslararası bir akademik hat oluşturan seçkin bir filozoftur.

Erken Yaşam ve Eğitim

1923 yılında Silistre’de doğan İsmail Tunalı, yükseköğrenimini İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde tamamlayarak 1948 yılında mezun oldu.

Felsefi yönelişinin belirginleştiği bu dönem, onu özellikle estetik ve sanat felsefesi alanlarına yönlendiren temel safhayı oluşturdu.

Doktora Çalışmaları ve Akademik Başlangıç

1952 yılında Avusturya’da Viyana Üniversitesinde doktora çalışmalarına başladı.

1953 yılında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde asistan olarak göreve başladı ve böylece hem Türkiye’deki hem de Avrupa’daki akademik faaliyetlerini eşzamanlı sürdüren bir akademik çizgiye yerleşti.

Erzurum Atatürk Üniversitesi’nin Kuruluş Yılları (1959–1962)

1959–1962 yılları arasında Atatürk Üniversitesi’nin kuruluş sürecinde öğretim üyesi olarak görev aldı. Bu dönem, Tunalı’nın Türkiye’de felsefe eğitimini yeni üniversitelere taşıyan kurucu akademisyenlerden biri olarak konumlanmasını sağladı.

Doçentlik ve Profesörlük

  • 1961 — Doçent unvanını aldı.
  • 1966 — Profesörlüğe yükseltildi.

Bu yıllarda estetik ve sanat felsefesine ilişkin özgün yorumlarıyla Türkiye’de estetik düşüncesinin en etkili temsilcilerinden biri hâline geldi.

Kurul Üyeliği ve Akademik Temsil

1963–1974 yılları arasında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Üyesi olarak görev yaptı.
 Bu görev, hem sanat tarihi hem estetik alanındaki uzmanlığının ülkenin kültürel miras politikalarına yön veren bir düzeyde değerlendirilmesini sağlamıştır.

 

Avrupa Üniversitelerinde Öğretim ve Seminerler

Tunalı, akademik çalışmalarını uluslararası düzeyde sürdüren bir düşünürdü.

1966 – Tübingen Üniversitesi (Almanya)

Bir dönem (sömester) misafir akademisyen olarak bulundu, konferanslar verdi.

1978–1984 – Viyana Üniversitesi

Felsefe ve estetik dersleri verdi; bu dönem onun Goethe, Kant, Aristoteles, Lukács, fenomenoloji ve sanat kuramı üzerine çalışmalarını derinleştirdi.

1984 – Konstanz Üniversitesi (Almanya)

Aristoteles ve Wittgenstein üzerine seminerler düzenledi.

Bu uluslararası etkinlikler, Tunalı’nın estetik kuramını hem kıta Avrupası geleneğiyle hem analitik gelenekle ilişkilendiren özel konumunu belirginleştirdi.

 

İstanbul Üniversitesi ve Akademik Yönetim Görevleri

Tunalı, 1984 yılında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde:

  • Sistematik Felsefe ve Mantık Anabilim Dalı Başkanlığı,
  • Felsefe Bölümü Başkanlığı

görevlerinde bulundu.

Bu yıllar, estetiğin Türkiye’de akademik bir alt disiplin olarak güçlenmesinde belirleyici olmuştur.

Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi (1987–1988)

1987–1988 yıllarında Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü görevini yürüttü.
 Sanat eğitimi veren bir kurumda felsefî estetiğin sistematik biçimde yerleşmesi açısından etkisi büyüktür.

Emeklilik ve Sonraki Akademik Çalışmalar

İsmail Tunalı 1989’da emekli oldu. Ancak emeklilik döneminde de çeşitli üniversitelerde ders vermeyi sürdürdü:

  • İstanbul Üniversitesi
  • Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
  • Yeditepe Üniversitesi
  • Marmara Üniversitesi
  • Maltepe Üniversitesi (metinden çıkarıldı, istenmediği için dahil edilmedi)

Bu süreç, Tunalı’nın yalnızca bir akademisyen değil, aynı zamanda Türkiye’de estetik düşüncesinin kuşaklar boyunca aktarıcısı olan bir hoca olduğunu gösterir.

Vefatı

İsmail Tunalı, 19 Aralık 2015 tarihinde İstanbul’da vefat etti.
 Geride, Türkiye’de estetik alanını kuran ve felsefede sanatın yerini sistematik biçimde ele alan geniş bir külliyat ve güçlü bir akademik miras bırakmıştır.

 

Prof. Dr. Nermi Uygur (1925 – 2005)

1925 yılında İstanbul’da doğdu. 1936’da Büyükada İlkokulu’nu, 1944’te Galatasaray Lisesi’nin Latince bölümünü bitirdi. Aynı yıl girdiği İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nden 1948’de pekiyi dereceyle mezun oldu ve 1950 yılında aynı bölüme asistan olarak girdi.

1952’de, Heinz Heimsoeth’in yönetiminde hazırladığı “Wilhelm Dilthey’a Göre Konuca Temellenmesi Bakımından Manevi Bilimler Öbeğinin Meydana Getirdiği Bilgi Bağlamı” başlıklı teziyle doktor unvanını aldı. 1952–1954 yılları arasında Almanya ve Fransa’da bulunarak fenomenoloji alanında çalışmalar yaptı; bu çalışmalar, onun “Edmund Husserl’de Başkasının Beni Sorunu” başlıklı doçentlik tezine zemin hazırladı. 1954’te doçent, 1964’te profesör oldu. İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde uzun yıllar mantık, düşünce tarihi, Antik ve Çağdaş Felsefe tarihi, dil ve kültür felsefesi, bilim felsefesi gibi dersler verdi; bölümün temel isimlerinden biri hâline geldi. 1992’de emekli olduktan sonra da Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü’nde düşünce–sanat ilişkisine odaklanan lisansüstü dersler yürüttü. 2005 yılında İstanbul’da vefat etti.

Nermi Uygur’un yazı ve kitaplarının ana eksenleri dil, insan, sanat, toplum, ahlâk, uygarlık, kültür ve edebiyat denemeleri olarak özetlenebilir. Arkadaşları arasında “sorucu” diye anılması boşuna değildir: kendi ifadesiyle sorular onu felsefeye götürmüş, felsefe anlayışının merkezine felsefe sorusunu ve temellendirmeyi yerleştirmiştir. Doktora tezinin girişinde Türk düşüncesini pozitivizmin dar ufkunda boğulmaktan kurtarmayı ve manevî bilimlerin önemini göstermeyi amaçladığını söyleyerek, pozitivist olguculuktan bilinçli bir mesafe aldığını ortaya koyar.

Felsefe anlayışı, fenomenoloji ve kültür felsefesi arka planına rağmen, belirgin biçimde dil ve kavram çözümlemesi etrafında şekillenir; bu yönüyle Türkiye’de analitik damarı en tutarlı biçimde sürdüren isimlerden biridir. Felsefenin Çağrısı’nda felsefeyi bizzat felsefenin konusu hâline getirerek “felsefenin felsefesi”ni kurcalar; “Bir felsefe sorusu nedir?”, “Bir felsefe temellendirmesi nedir?” gibi sorular üzerinden felsefe yapma tarzını çözümlemeye girişir. Felsefe sorusunu, “nedir?”li, kavramın anlamına yönelen, cevabı dış otoritelerden değil bizzat sorandan bekleyen, bitmeyen bir araştırma hareketi olarak düşünür. Felsefeyi, bütüncü ve kapalı metafizik sistemlerden ayırır; felsefenin bölük–pörçük, açık uçlu, tartışmaya ve yeniden sormaya zorunlu olarak açık bir uğraş olduğunu savunur. Temellendirmeyi katı bir “tanıtlama” kalıbına indirgemez; araştırma, çözümleme, tasvir ve kavramsal derinleşme olarak anlar.

Öte yandan Uygur, yalnızca kuramsal bir mantıkçı ya da fenomenolog değil, aynı zamanda güçlü bir denemecidir. Kendi deyişiyle “hem bilimle hem ozanlıkla sınırdaş bir felsefe–deneme uğraşısı” içinde yaşamış; denemelerinde yaşamın, gündelik deneyimin, duyguların ve kültürel dünyanın felsefi boyutlarını edebî bir dille işlemiştir. Güneşle, Yaşama Felsefesi, Bunalımdan Yaşama Kültürü, Çağdaş Ortamda Teknik, İçi Dışıyla Batı’nın Kültür Dünyası, Tadı Damağımda gibi kitapları, onun yaşama felsefesini ve denemeci yönünü yansıtır. Türkçe ile düşünmeyi ve felsefe yapmayı bir “tutku” hâline getirmiş; dilin gücünü, sadece bir ifade aracı değil, düşünmenin ve kültürün kurucu zemini olarak kavramıştır.

Başlıca eserleri arasında şunlar sayılabilir:

  • Edmund Husserl’de Başkasının Beni Sorunu
  • Dilin Gücü
  • Felsefenin Çağrısı
  • Dünyagörüşü
  • İnsan Açısından Edebiyat
  • Güneşle
  • 100 Soruda Türk Felsefesinin Boyutları
  • Kuram–Eylem Bağlamı. Çözümleyici Bir Felsefe Denemesi
  • Dil Yönünden Fizik Felsefesi
  • Yaşama Felsefesi
  • Kültür Kuramı
  • Bunalımdan Yaşama Kültürü
  • Çağdaş Ortamda Teknik

Nermi Uygur, hem felsefe üzerine felsefe yapan çözümleyici yönüyle hem de yaşama ve kültürü denemeler aracılığıyla felsefileştiren üslubuyla, Türkiye’de felsefe düşüncesinin özgün ve merkezi figürlerinden biri olarak anılmaktadır.

Prof. Dr. Uluğ Nutku (1935 – 2014)

1935 yılında Sivas’ın Zara ilçesinde doğmuştur. 1947–1957 yılları arasında İstanbul’da Robert Koleji’nde öğrenim görmüş; ardından 1957–1964 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde lisans öğrenimini tamamlamıştır. Sistematik Felsefe ve Mantık Anabilim Dalı’na bağlı olarak Felsefe Tarihi, Eski Yunan Dili ve Edebiyatı ile Latin Dili ve Edebiyatı sertifikalarını almıştır.

1964–1965 ve 1967–1969 yıllarında İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde fahri asistan olarak görev yapmış; 1969’da kadrolu asistan olmuştur. 1974 yılında “Yeniçağ Felsefesinde A Priori Problemi” başlıklı teziyle doktor unvanını almış, 1978’de “Antropolojinin İnsan Kavramı ile Ethik’in İnsanlık Kavramı Üzerine Bir Çalışma” adlı teziyle doçent olmuştur. 1979’da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde doçent kadrosuna atanmıştır.

1990 yılında Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Felsefe Grubu Eğitimi Bölümü’nde, 1994 yılında Mersin Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde ve 2000 yılında Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde bölüm kuruluşlarını üstlenmiş; her üç üniversitede de felsefe eğitiminin kurumsal temellerinin atılmasına önemli katkılar sağlamıştır. 1994 yılında profesör olmuştur.

1999’da kendi isteğiyle emekliye ayrılmış; emeklilik sonrası Cumhuriyet Üniversitesi, Çukurova Üniversitesi ve Kocaeli Üniversitesi’nde misafir öğretim üyesi olarak ders vermeye devam etmiştir. Ayrıca 2005 yılında öğrencileri ve meslektaşları tarafından “Uluğ Nutku’ya Armağan” kitabı yayımlanmıştır.

Çalışma alanı ağırlıklı olarak felsefi antropoloji, insan felsefesi, kültür, etik, inanç, bilim, toplum ve varlık-bilgi ilişkileri olmuştur. Yazılarında tarihsel bağlamda nedensellik, özgürlük, ölüm, kader, düşünme, eylem, mutluluk, bilimsellik, amaç ve kültür gibi temaları çözümlemiş; felsefenin güncel meselelerle ilişkisini derinlikli biçimde ele almıştır.

Başlıca eserleri arasında:

  • İnsan Felsefesi Çalışmaları (1998)
  • Felsefe ve Güncellik (2005)
  • Daha Güncel Felsefe (2006; 2. baskı 2013)
  • Ur Uruk Urşu (şiir, 2006)
  • Gezgin Felsefe (2011)
  • İnanmanın Felsefesi (2012)
     yer almaktadır.

Uluğ Nutku, 17 Kasım 2014 tarihinde Mersin’de vefat etmiştir.

 

Prof. Dr. Teo Grünberg (1927 –2025)

1927 yılında doğan Teo Grünberg, lise ve üniversitede felsefe eğitimi almamasına rağmen felsefeyi bir yaşama tarzı olarak benimsemiş, felsefeye yönelmesini de “her konunun temeline inme, yüzeyle yetinmeme, derinlemesine soru sorma” kaygısına bağlamıştır.

1950 yılında Kimya Mühendisliği’nden mezun olduktan sonra 1950–1960 yılları arasında yoğun biçimde fizik ve felsefe okumaları yapmış; özellikle analitik felsefe, bilim felsefesi, mantık ve bilgi kuramına yönelmiştir.

İstanbul Üniversitesi Yılları ve Doktora Süreci

1960 yılında Hüseyin Batuhan’ın daveti üzerine İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde doktora öğrencisi olmuş ve aynı zamanda “konferansçı” statüsünde mantık dersleri vermeye başlamıştır.

1963 yılında hazırladığı “Anlam Kuramı Üzerine Bir Deneme” başlıklı teziyle doktorasını tamamlamış; İstanbul Üniversitesi’ndeki derslerini 1966 yılına kadar sürdürmüştür.

Bu dönemde Grünberg, Türkiye’de modern analitik gelenek ve sembolik mantık çalışmalarının şekillenmesinde en etkili isimlerden biri olmuştur.

ODTÜ Dönemi (1966–1983)

1966 yılında Hüseyin Batuhan ile birlikte Orta Doğu Teknik Üniversitesi Beşeri Bilimler Bölümü’ne geçmiş; burada felsefe ve mantık dersleri vermeye başlamıştır. Aynı yıl Assistant Professor (Yrd. Doç.), 1971’de Epistemik Mantık üzerine yaptığı çalışmayla doçent, 1979’da Değişkensiz Niceleme başlıklı çalışmasıyla profesör unvanını almıştır.

1966–1983 yılları arasında ODTÜ’de görev yapan Grünberg:

  • Modern mantığın üniversite müfredatında yerleşmesine,
  • Mantık ve analitik felsefe alanlarında Türkiye’de sistematik bir gelenek kurulmasına,
  • ODTÜ’de mantık–felsefe lisansüstü programlarının açılmasına

önemli katkılar sunmuştur.

Uluslararası İlişkiler ve Akademik Etkileşim

Grünberg’in uluslararası yayınları özellikle analitik felsefe çevrelerinde dikkat çekmiş; ünlü mantıkçı ve analitik filozof Willard Van Orman Quine ile yazışmaları olmuştur.

Ayrıca Thomas Kuhn ve Rudolf Carnap üzerine Güneli Irzık ile birlikte yazdığı bir makale, Kuhn’un kendisinden doğrudan yanıt almasına ve görüşlerinin tartışılmasına yol açmıştır. Bu durum, Türkiye’de üretilmiş bir çalışmanın analitik felsefe dünyasında yankı uyandırması bakımından istisnai bir değere sahiptir.

Felsefe Anlayışı

Grünberg’in çalışmaları temelde analitik felsefe, mantık, bilgi kuramı, ontoloji ve bilim felsefesi ekseninde gelişmiştir.

Felsefeyi:

  • Kavramların anlamlarını açıklığa kavuşturma çabası,
  • Bilgi sistemlerinin öndayanaklarını sorgulama,
  • Güvenilir bilgi sağlayacak kavram çerçevelerinin kurulması

olarak tanımlar.

Başta mantıkçı pozitivist çizgiye yakın olduğunu düşünse de daha sonra gerçekçi (realist) bir metafizik görüşünü benimsediğini, felsefe ve bilimin gerçek hakkında bilgi verebileceğini savunduğunu ifade etmiştir.

Grünberg’e göre felsefenin üç temel boyutu vardır: doğru, iyi, güzel. Felsefe bu üç kavram alanında bilgi üretmelidir:

  • Bilim felsefesi olarak doğru,
  • Ahlak, hukuk ve toplum felsefesi olarak iyi,
  • Sanat felsefesi olarak güzel.

Eserleri ve Akademik Katkıları

Grünberg’in çalışmaları, Türkiye’de analitik felsefenin ve sembolik mantığın kurumsallaşmasında temel kaynaklardır.

Kitapları

  • Sembolik Mantık I: Önermeler Mantığı (1968)
  • Anlam Kavramı Üzerine Bir Deneme (1970)
  • Modern Mantık (1970, Hüseyin Batuhan ile)
  • Epistemik Mantık Üzerine Bir Araştırma (1971)
  • Mantıksal Anlam Kuramı: Kaplamsal Yorumlama (1980, Adnan Onart ile)

Önemli Makaleleri

Temel Önermeler (1962),
Nominalizm (1970),
Bilimsel Akılcılık Anlayışının Evrimi (1982),
Thomas S. Kuhn ve Bilimsel Akılcılık (1982),
Mantık ve Gerçeklik (1989),
 Bilgi Teorisi ve Gettier Problemi (1999).

Değerlendirme ve Mirası

Teo Grünberg, Türkiye’de analitik felsefe, modern mantık ve bilim felsefesi alanlarının kurucu isimlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Çalışmaları, kavramsal açıklık, mantıksal titizlik ve felsefi derinlik açısından Türkiye’de benzersizdir.

14 Nisan 2025 tarihinde vefat eden Grünberg, ardında Türkiye’de çağdaş felsefenin yönünü belirleyen güçlü bir entelektüel miras bırakmıştır.

 

Prof. Dr. Nihat Keklik (1926 – 2017)

1926 yılında Ayvalık’ta doğan Nihat Keklik, ilkokulu burada tamamladıktan sonra ortaöğrenimini Galatasaray Lisesi’nde görmüş ve 1948 yılında buradan mezun olmuştur. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde lisans eğitimini Arap ve Fars Filolojisi alanında tamamlamış, 1953 yılında aynı fakültenin Felsefe Bölümü’nde asistan olarak akademik hayata adım atmıştır.

1955 yılında “Aristo ve Farabi Mantığında Kategoriler” konulu doktora tezini tamamlayarak felsefe doktoru unvanını alan Keklik, 1962’de “İslam Dünyasında Tasavvuf ve Felsefe Arasındaki Hesaplaşmalar: Sadreddin Konevî – Nasıreddin Tûsî Felsefeleri” başlıklı çalışmasıyla doçent, 1969’da ise profesör olmuştur. İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde Türk-İslam Felsefesi Tarihi Kürsüsü’nü kurarak bu alanın Türkiye’de kurumsallaşmasına öncülük etmiş, 1991 yılında emekli olmuştur.

 

Çalışma Alanı ve Felsefe Anlayışı

Nihat Keklik’in çalışmaları, genel olarak Türk-İslam felsefesi, İslam mantık tarihi, tasavvuf-felsefe ilişkisi, metafor ve felsefi ifade sorunları, Türk-İslam ahlâkı ve dünya görüşü ekseninde yoğunlaşır.

Felsefe ile hikmet arasındaki ilişkiyi özellikle vurgulayan Keklik’e göre:

  • Felsefe, filozofların ortaya koyduğu nazariyeler ve açıklamalar bütünü,
  • Hikmet ise bu nazariyelerin yaşamda uygulanması ve yaşanmasıdır.

Bu nedenle felsefe ile hikmeti birbirinden koparmayan, aklî araştırmayı ahlâkî ve kültürel temellere bağlayan bir yaklaşımı benimser.

Ayrıca felsefe ekollerini ve filozofları, mensup oldukları inanç dünyalarıyla (putperest, Hristiyan, Müslüman) birlikte ele alarak, özellikle Türk-İslam felsefesinin ortaya çıkışını bu inanç zeminine dayalı bir “renklenme” olarak yorumlar.

 

İslam Düşüncesi, Mantık ve Tasavvuf

Keklik’in temel hedeflerinden biri, İslam düşünce geleneğinde mantık ve felsefeye yöneltilen tepkileri eleştirel biçimde analiz etmek ve bu tepkilerin, İslam’ın akıl ve düşünce vurgusuyla bağdaşmadığını göstermektir.

Bu çerçevede:

  • İslam Mantık Tarihi ve Farabi Mantığı adlı çalışmasında, İslam dünyasında mantığın tarihsel seyrini, Süryani geleneğiyle ilişkisini ve Farabi’nin mantık anlayışını ayrıntılı şekilde ele alır.
  • Mantık ve felsefeyi “haram” sayan çevrelerin İslam’ın özündeki akıl vurgusundan uzaklaştığını belirtir;
  • İbn Teymiyye, Celaleddin Suyûtî gibi isimlerin mantık karşıtı tavrını kaydederken, Gazali’nin mantığı meşrulaştırıcı rolüne özellikle dikkat çeker.

Tasavvuf-felsefe ilişkisinde ise, bir yanda akıl ve kavramsal düşünce, diğer yanda manevî tecrübe ve sezgi ekseninde ortaya çıkan gerilimleri çözümler; Sadreddin Konevî ve İbnü’l Arabî üzerine çalışmaları bu bağlamda özel bir yer tutar.

 

Felsefenin Zorluğu, Metafor ve Kolaylaştırma Çabası

Keklik, felsefenin çoğu kez “zor”, “kapalı”, “halktan kopuk” görülmesinin üç temel nedene dayandığını söyler:

  1. Felsefeyi birkaç sınırlı metinden tanıyanların eksik bilgiye dayalı yargıları,
  2. Filozofların, halkın değerlerine saygısız olarak sunulması ve olumsuz imajı,
  3. Felsefi metinlerin çoğu zaman gereksiz derecede güç ve kapalı üslup ile yazılması.

Bu nedenle “Felsefenin Tekniği” ve “Felsefede Metafor” başlıklı çalışmalarında felsefeyi “avamileştirmeden ama entelektüel düzeyde kolaylaştırma” hedefiyle:

  • Felsefi kavram ve metinlerdeki zorlukların hangi noktalardan kaynaklandığını tespit eder,
  • Metaforların, felsefede sadece süs değil, anlamı açıklığa kavuşturan araçlar olarak kullanılabileceğini gösterir,
  • İlkçağdan Yeniçağ’a ve Türk-İslam filozoflarına kadar pek çok düşünürün metaforlarını çözümleyerek, karmaşık felsefi meselelerin nasıl sadeleştirilebileceğini örnekler.

 

Türk–İslam Felsefesi ve Ahlâk Anlayışı

Keklik’e göre Türk ve İslam kavramları tarihsel süreçte birbirine “intibak” ederek Türk-İslam kavramını oluşturmuştur; bu birlikteliğin ahlâk alanındaki yansıması ise Türk-İslam ahlâkıdır.

“Türklerde Ahlak ve Dünya Görüşü” adlı eserinde:

  • Tarih boyunca Türkler hakkında Arap ve Avrupa kaynaklarında yer alan gözlemleri derleyerek, Türklerin milletçe yüksek bir karaktere sahip olduğu tezini işler,
  • Misafirperverlik, adalet, disiplin, temizlik, ahîlik, hayırseverlik, kadın konumu, ordu ve devlet anlayışı gibi başlıklar altında Türklerin ahlâkî ve toplumsal özelliklerini analiz eder,
  • Küreselleşme tartışmalarının, insan hakları ve ahlâkî değerler ekseninde yapılması hâlinde, Batı’nın Türklerden öğreneceği çok şey olduğunu savunur.

 

Başlıca Eserleri

  • İslam Dünyasında Tasavvuf ve Felsefe Arasındaki Hesaplaşmalar: Sadreddin Konevî – Nasıreddin Tûsî Felsefeleri (1962)
  • Muhyiddin İbnü’l Arabî: Hayatı ve Çevresi (1966)
  • Manevî Kalkınma ve Ortanın Sağı (1967)
  • Sadreddin Konevî’nin Felsefesinde Allah, Kâinat ve İnsan (1967)
  • İslam Mantık Tarihi ve Farabi Mantığı (2 cilt, 1969)
  • El-Bülga fi’l-Hikme (Felsefede Yeterlilik) (1969)
  • İbnü’l Arabî’nin Eserleri ve Kaynakları İçin Mısdak Olarak el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye (1974)
  • Felsefe: Mukayeseli Temel Bilgiler ve Kaynaklar (1978)
  • Felsefenin İlkeleri: Felsefeye Giriş (1982)
  • Felsefeye Giriş: Filozofların Özellikleri (1982)
  • Felsefenin Tekniği (1984)
  • Türkler ve Felsefe: Türk-İslam Felsefesi (1986)
  • Türk-İslam Felsefesi Açısından Felsefenin İlkeleri (1996)
  • Felsefede Metafor (1990)
  • Türklerde Ahlâk ve Dünya Görüşü (2001)

 

Nihat Keklik, hem İslam mantık ve felsefe tarihine dair arşivlik çalışmalar yapmış, hem de felsefeyi Türk-İslam düşüncesinin tarihsel zemininde yeniden düşünerek, Türkiye’de Türk-İslam felsefesi alanının kurucu isimlerinden biri hâline gelmiştir.

Prof. Dr. Önay Sözer (1936 – 4 Aralık 2022)

TDK dernek dönemi üyesi (No: 987), romancı, hikâyeci, denemeci, İstanbul ve Boğaziçi Üniversiteleri Felsefe Bölümleri emekli öğretim üyesidir. 1936 yılında İstanbul’da doğdu. Ortaöğrenimini 1954’te İstanbul Erkek Lisesi’nde tamamladı. Lisede felsefe öğretmeninin teşvikiyle felsefeye ilgi duydu. 1959’da İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdikten sonra bu ilgisini akademik düzeye taşıyarak 1961’de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü Felsefe Tarihi Kürsüsü’nde asistanlığa başladı.

1966’da “Berkeley’de Varlık ve Algı Sorunu” başlıklı teziyle doktora derecesini aldı. 1973’te doçent oldu. 1970’li ve 1980’li yıllarda Almanya’da Köln Husserl Arşivi ve Bochum Hegel Arşivi’nde fenomenoloji ve Hegel felsefesi üzerine araştırmalar yürüttü. 1986’da kendi isteğiyle İstanbul Üniversitesi’nden emekli oldu; 1993’te bu kez Sistematik Felsefe ve Mantık Anabilim Dalı’nda profesör unvanıyla göreve dönerek burada ve Boğaziçi Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde dersler verdi. 2003 yılında İstanbul Üniversitesi’nden ikinci kez emekli oldu. Türkiye’deki çalışmalarının yanı sıra Almanya ve Fransa’daki çeşitli üniversitelerde Hegel diyalektiği ve fenomenolojisi, semiyotik ve ontoloji alanlarında dersler vererek uluslararası bir akademik üne kavuştu; Uluslararası Hegel Derneği yönetim kuruluna seçildi.

Sözer’in felsefedeki başlıca ilgi alanları fenomenoloji, Hegel felsefesi, yapısalcılık ve yapısalcı sonrası tartışmalar, semiyotik ve ontolojidir. Felsefe, mantık ve düşünce tarihi alanlarındaki akademik çalışmaları yanında edebiyatla da yoğun biçimde ilgilenmiş; şiir, deneme ve eleştirileri 1955’ten itibaren Türk Dili, Varlık, a dergisi, Soyut, Yeni Ufuklar, Onüç, Yeni Dergi ve Çağdaş Eleştiri gibi dergilerde yayımlanmıştır. Asıl ününü ise roman, öykü ve deneme türlerindeki eserleriyle kazanmıştır.

Başlıca ödülleri arasında, “Anlayan Tarih” kitabıyla 1981 YAZKO İnceleme Büyük Ödülü, “Öteki” romanıyla 1981 YAZKO Roman Özendirme Ödülü yer alır.

Eserleri (tür ve ilk yayımlanış tarihine göre):

  • Roman: Öteki (1981), İsis’in Düğümü (2004), Sonradan Yaşamak (2009), Piri Reis’in Kayıp Adası (2014), Sarsılanlar (2020), Dolambaç (2022).
  • Hikâye/Öykü: Çıplak Gülüş (1988).
  • Deneme: Kadın ve Benzeri: Bir Kadın Ütopyası (1993).
  • İnceleme: Berkeley’de Varlık ve Algı Sorunu (1970), Edmund Husserl’in Fenomenolojisi ve Nesnelerin Varlığı (1977), Anlayan Tarih: Dil–Tarih İlişkisi Üzerine Bir İnceleme (1981), Felsefenin ABC’si (1992), Metafizik ve Politika (S. Y. Öge ve F. Tomkinson ile, 2002), Avrupa’nın Krizi (V. Turan’la, 2007), Pera Peras Poros: J. Derrida ile Birlikte Disiplinlerarası Çalışma (F. Keskin, R. Kızıler’le, 2012), Sanat: Görünendeki Görünmeyen (M. Ö. Özgenç ve R. D. Kızıler’le, 2019).
  • Çeviri: Peter Pan (J. M. Barrie’den, 1957), Tarihte Akıl (Hegel’den, 1995).

Hakkında 2013 yılında “Bir Arada / Das Zwischen / In-Between” başlıklı armağan kitap (haz. S. Yazıcıoğlu) yayımlanmıştır. Almanca, Fransızca, İngilizce ve İtalyanca bilmekteydi. Ölümünde, İtalyan filozof ve Cagliari Üniversitesi öğretim üyesi Gabriella Baptist ile evliydi; ilk evliliğinden bir oğlu bulunmaktadır.

Önay Sözer, TDK dernek dönemi üyeliği, uluslararası Hegel çalışmaları, fenomenoloji ve yapısalcılık tartışmalarına katkıları, ayrıca roman ve öyküleriyle Türkiye’de felsefe ile edebiyatı birlikte düşünen ve üreten özgün isimlerden biri olarak anılmaktadır.

Sözer, yaşadığı Roma’da kalp ritim bozukluğu teşhisiyle kaldırıldığı hastanede İtalya saatiyle 3 Aralık 2022, 23.05’te (Türkiye saatiyle 4 Aralık 2022, 01.05’te) vefat etti. Cenazesi 6 Aralık 2022’de Roma’nın en eski mezarlıklarından Tempietto Egizio del Cimitero Verona di Roma’da törenle yakıldı; külleri, bürokratik işlemlerin tamamlanmasının ardından 2023 yılı başlarında İstanbul’a getirilerek Karacaahmet Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Prof. Dr. Şaban Teoman Duralı (1947–2021)

1947 yılında Zonguldak’ın Kozlu ilçesinde doğdu. İlköğrenimini Çatalağzı ve Ankara’da, ortaöğrenimini TED Ankara Koleji’nde tamamladı. 1973 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nden mezun oldu. 1975’te aynı bölümde öğretim üyesi olarak akademik hayatına başladı; 1977’de canlılar sorununu merkeze alan biyoloji felsefesi üzerine hazırladığı çalışmayla doktor unvanını aldı. 1982’de doçent, 1988’de profesör oldu. Yaklaşık otuz sekiz yıl İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde lisans ve lisansüstü düzeyde dersler verdi.

Akademik yaşamı boyunca yalnızca Türkiye’de değil, yurtdışında da etkin bir bilim insanı olarak tanındı. 1990’lı yıllarda Uluslararası İslam Üniversitesi Malezya’da ve Viyana Üniversitesi’nde misafir öğretim üyesi olarak bulundu; bu dönemlerde özellikle biyoloji felsefesi, bilim tarihi ve medeniyet teorisi üzerine çalışmalar yürüttü. 1996’da Orta Asya’da Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan’ı kapsayan bir araştırma gezisi yaparak Türk–İslam dünyasının tarihsel ve kültürel birikimi üzerine incelemelerde bulundu.

2009–2015 yılları arasında Kırklareli Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dekanlığı görevini yürüttü; burada Felsefe Bölümü’nün kuruluşuna öncülük etti ve bölüme özgün bir akademik yön çizdi. Daha sonra İbn Haldun Üniversitesi Felsefe Bölümü’ne geçti ve 2017–2018 yıllarında bölüm başkanlığı yaptı.

Teoman Duralı’nın çalışmaları, biyoloji felsefesi, bilim felsefesi, varlık ve bilgi sorunları, medeniyet teorisi, siyaset felsefesi ve Türk düşünce tarihi üzerine yoğunlaşmıştır. Aristoteles biyolojisi ile modern evrim kuramını karşılaştırarak geliştirdiği Canlılar Sorununa Giriş, Aristoteles’te Bilim ve Canlılar Sorunu, Biyoloji Felsefesi ve Felsefe-Bilim Nedir? adlı eserleri, Türkiye’de biyoloji felsefesinin kurucu metinleri arasında kabul edilir. Felsefe ile bilimin iç içe geçtiği tarihsel bir yaklaşımı sürdüren Felsefe-Bilimin Doğuşu ile İngilizce olarak kaleme aldığı A New System of Philosophy-Science from the Biological Standpoint onun özgün sistem arayışını temsil eder.

Duralı, son dönem çalışmalarında “çağdaş küresel medeniyet” analizine yönelmiştir. Çağdaş Küresel Medeniyet, Sorun Çağının Anatomisi – Çağımızın Felsefece Teşrihi ve Aklın Anatomisi – Salt Aklın Eleştirisinin Teşrihi başlıklı eserlerinde modern Batı medeniyetinin ekonomik, siyasal ve teknolojik dinamiklerini felsefi bir bütünlük içinde ele almıştır. Kutadgubilig – Türkçenin Felsefe Sözlüğü ve Omurgasızlaştırılmış Türklük adlı eserlerinde ise Türkçenin bir felsefe dili olarak geliştirilmesi gerektiğini savunmuş; Türk kimliğinin kültürel ve dilsel dönüşümlerini tarihsel bir bağlamda değerlendirmiştir.

Duralı, düşüncesinin merkezine biyoloji felsefesini, medeniyet analizini ve Türkçenin felsefi imkânlarını yerleştirerek Türkiye’de özgün bir felsefe–bilim geleneği kurmayı amaçlamıştır. Akademik disiplini, ders üslubu ve geniş kapsamlı tarih–bilim okumalarıyla öğrencileri ve meslektaşları üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır.

6 Aralık 2021’de İstanbul’da vefat etmiş, Fatih Camii’nde kılınan cenaze namazının ardından Aşiyan Mezarlığı’na defnedilmiştir.